Фома Аквинский философиясы мен схолостикасы

Патристикадан схоластикаға: орта ғасыр ойының бағыты

Августиннің теориялық мұрасы патристика дәуіріне жатады — шіркеудің әулие әкелері қалыптастырған ойлау дәстүрі. Кейінгі кезең схоластика деп аталып, құдайға сенудің философиялық мәселелерін жүйелі талдауға ерекше көңіл бөлді.

Схоластиканың ең көрнекті өкілі — Фома Аквинский (1225–1274). Августин көбіне Платонға сүйенсе, Аквинскийдің негізгі тірегі — Аристотель философиясы.

Фома Аквинский: білім мен сенімді үйлестіру талпынысы

Аквинский білім мен сенімнің шекараларын айқындауға ұмтылды. Оның «Summa Theologiae» еңбегінде табиғат әлемі мен құдайлық әлем өзара байланыста, бірақ деңгейлес емес құрылым ретінде түсіндіріледі: табиғи дүние бастапқы басқыш болса, ол жоғары деңгейге — Құдайға бағыттайды.

Осылайша, орта ғасырдағы білім мен сенім біртұтас жүйе — үлкен «ғимарат» секілді бейнеленді: әр қабат өз орнында, бірақ бәрі бір мақсатқа, яғни түпкі ақиқатқа жетуге қызмет етеді.

Құдайдың бар екенін дәлелдеудің бес жолы

Аквинский Құдайдың бар екенін негіздеудің кең тараған бес аргументін ұсынды. Бұл дәлелдерде Аристотельдің қозғалыс пен себептілік туралы ілімі айқын сезіледі.

1. 1 Қозғалыс: қозғалыс бар болса, қозғалысты бастаған алғашқы Қозғаушы болуы керек.
2. 2 Себептілік: себептер тізбегі шексіз кете алмайды, демек алғашқы Себеп қажет.
3. 3 Қажеттілік: дүниеде кездейсоқ нәрсе үстем бола алмайды; бар болудың қажетті негізі болуы тиіс.
4. 4 Кемелдік дәрежелері: заттар қасиеттері бойынша әртүрлі деңгейде; ең жоғары өлшем, ең кемел негіз болуы керек.
5. 5 Мақсаттылық: әлемдегі тәртіп пен мақсатқа бағытталу басқарушы ақылдың бастауын меңзейді.

Жақсылық, жамандық және мораль туралы

Августинмен келісіп, Фома жамандықты дербес «мән» емес деп түсіндіреді: жамандық — жақсылықтың кемшілігі, толық еместік ретінде қарастырылады. Құдай жаратқан болмыс — игілікке жақын, ал жамандық адам еркіндігін теріс қолданумен байланысты.

Аристотельге сүйене отырып, Аквинат жақсылықты саналы және әділетті деп жіктейді, бірақ христиан ойшылы ретінде ең жоғарғы құндылықтар қатарына сенім, үміт, махаббат сияқты діни ізгіліктерді қосады.

Схоластикаға қарсы бағыт: мистика және Майстер Экхарт

Схоластика логикалық әдіске иек артып, пікірталас пен ұғымдық жүйелеу арқылы жаңа танымға жетуге болады деп сенді. Алайда соған қарсы мистикалық бағыт күшейе бастады.

Экхарттың құдайға сенімі бірқатар көне дәстүрлермен салыстыруға келеді: ежелгі үнділердің Бірлігі, қытайдың даосы, гректердің Болмысы туралы түсініктер. Осы салыстырулар оның ойындағы идеалистік пантеизмге жақын үндестіктерді аңғартады.

Схоластика ішіндегі өзгеріс: философияның теологиядан бөлінуі

XIV ғасырда схоластика ішінде философия мен ғылыми білімді теологиядан салыстырмалы түрде босатуға бағытталған ағымдар пайда болды. Бұл қатарда Дунс Скот (1266–1308), Роджер Бэкон (1214–1294), Уильям Оккам (1300–1349) еңбектерін атауға болады.

Нәтижесінде философия біртіндеп діни сенімнің тікелей «қызметшісі» болудан алыстай бастады: бастапқыда философиялық сұрақтар діни міндеттерден туындаса, уақыт өте діни қалыптағы философиялық мәселелердің ішкі қайшылықтары айқынырақ көрінді.

Универсалий дауы: реалистер мен номиналистер

Орта ғасыр философиясындағы ең әйгілі тартыстардың бірі — универсалийлер (жалпы ұғымдар) туралы дауға байланысты. Бұл пікірталас түп тамырын антикалықтан алып, кейін Жаңа заман философиясындағы объективті және субъективті идеализм айтысына дейін ұласты.

Бұл дау схоластиканың негізгі міндетін — діни сенімді рационалды түрде нақтылау және Құдай болмысын дәлелдеуді — шешуге жақындатқандай көрінді. Алайда номиналистік сын мистикалық «табиғи сенім» үлгісінің әлсіреуін көрсетіп, сенім мен ақылды толық теңестіру мүмкіндігін шектеді. Сонымен бірге номинализм философиялық ойды теологиядан босатуға ықпал етті.

Шіркеу дағдарысы және Реформацияға алып келген алғышарттар

Орта ғасырдың орталық доктринасы христиандық болғанымен, уақыт өте шіркеудің беделі әлсірей бастады. Бұған католиктік тәжірибедегі жаңашылдықтар мен әлеуметтік шиеленістер әсер етті.

Шіркеу қызметіне көңілі толмаған қарсы қозғалыстар бастапқыда «дінді тазарту» мақсатын алға тартты, бірақ түптеп келгенде католицизм дағдарысының тереңдеуіне жол ашты. Реформация Еуропалық Қайта өрлеудің құрамдас бөлігіне айналып, қарсыласу этикасын қалыптастырды.

Орта ғасырдың соңы: скептицизм және Николай Кузанский

Схоластиканың аяқталуы мен Жаңа заманның бастауында философиялық скептицизм күшейді. Бұл үрдіс Николай Кузанский (1401–1464) есімімен жиі байланыстырылып, оның еңбектерінде пантеистік сарындар да байқалады: «Құдайда барлық нәрсе бар, бәрі Оның ішінде сияқты».

Неге екі үлкен шың басы мен соңында тұр?

Орта ғасыр философиясының екі ірі шыңы — Августин дәуірі мен кейінгі схоластика — бір-бірінен шамамен мың жылдай алшақ. Мұның бір себебі: Августин өмір сүрген кезде антикалық философияның ықпалы әлі күшті еді, ал оған әсер еткен неоплатонизм мәдени ойдың белсенді бағыты болды. Бұл философия мен діннің алғашқы жемісті синтездерінің бірі еді.

Кейінгі кезеңде шіркеу беделі әлсіреп, философия мен дінді қайта синтездеуге талпыныс пайда болды. Бұған Аристотель ықпалының күшеюі, Еуропа мен араб философиясының өзара әсері, антикалық мәдениетке қызығушылықтың артуы және Қайта өрлеуге қарай ішкі динамиканың жинақталуы түрткі болды. Сондықтан Еуропалық орта ғасыр философиясының мәдени шыңдарының дәуірдің басы мен соңына сәйкес келуі заңды құбылыс ретінде көрінеді.

Қорытынды: діни үстем мәдениеттегі философия

Жалпы алғанда, орта ғасырлық философия — христиандық пен ислам өркениеттері көтерген сұрақтарға жауап іздеген антикалық мұраның жалғасы. Діннің мәдениеттегі жетекші рөлі философияның бағытын айқындап, өзіндік тұйық жүйе түзді; осы құбылыс көбіне діни философия деп аталады.