Джон Локктың педагогикалық теориясы.

Локк 1632 жылы революцияшыл көзқарастағы адвокат отбасында дүниеге келді. Вестминстер мектебінде дәстүрлі, схоластикалық бағыттағы білім алғаннан кейін Оксфорд университетіне түсіп, Декарт, Бэкон, Ньютон еңбектерімен танысты. Жаратылыстану ғылымдарына қызығып, медицинамен айналысты.

Университетті тәмамдаған соң, ол грек тілі мен әдебиетін оқытушы болып қалды. 1667 жылы либералдық саясаткер лорд Шефтсбернмен танысып, оның үй дәрігері әрі немересіне тәрбиеші болды. Шефтсберн король билігіне қарсы буржуазия жағында күрескендіктен, қудалау күшейіп, Локк екеуі Голландияға эмиграцияға кетуге мәжбүр болды.

1688 жылы Локк Англияға қайта оралып, жаңа буржуазиялық қоғамда беделді орынға ие болды. 1704 жылы қайтыс болды.

Локктың негізгі философиялық еңбегі — «Адам ақылы туралы тәжірибе». Онда ол адам санасында туа біткен идеялар болмайтынын дәлелдеуге тырысты. Бала жаны «таза тақта» (tabula rasa) сияқты: білім де, ұғым да, дағды да тәжірибе арқылы қалыптасады.

Осы тұжырымнан Локк тәрбиенің рөлін ерекше жоғары бағалады. Оның пікірінше, адамның қандай болып қалыптасуы — көбіне тәрбиеге тәуелді. Бұл ұстаным феодалдық аристократияның «артықшылық туа бітеді» дейтін түсінігіне қарсы бағытталды.

Локк туа біткен моральдық идеяларды жоққа шығарды. Алайда ол Құдайдың барын терістеген жоқ: сондықтан балада Құдай туралы түсінік ерте қалыптасуы керек деп санады. Оның ойынша, діни тәрбие ең алдымен рәсімдерді жаттатуға емес, Құдайға құрмет пен жауапкершілік сезімін орнықтыруға бағытталуға тиіс.

Локк педагогикалық ойларын «Тәрбие туралы ойлар» (1693) және «Ақылды тәрбиелеу туралы» еңбектерінде жан-жақты талдады. Оның атақты пайымы: адамдардың көпшілігі — рақымды не қатыгез, пайдалы не пайдасыз болуы — негізінен тәрбиеге байланысты.

Локк «жай ғана адамды» емес, өз ісін алдын ала ойластырып істейтін, буржуазиялық іскерлік сапалары қалыптасқан джентльменді тәрбиелеуді көздеді. Ол үшін джентльмен қарым-қатынаста мәдениетті, мінезі орнықты, шешім қабылдауда салмақты болуы тиіс.

Локк дене тәрбиесін өмірлік табыс пен бақыттың шарты ретінде қарастырды: «денсаулық кәсіби іс-әрекет пен бақыт үшін қажет». Ол баланы ерте жастан шынықтыруды, шаршауға, қиындыққа, өзгеріске төзе білуді ұсынды. Сондай-ақ күн тәртібін сақтаудың, дұрыс киіну мен дұрыс тамақтанудың маңызын атап өтті.

Дұрыс ұйымдастырылған дене тәрбиесі батылдық пен табандылыққа баулиды деп санады. Қажет болса, джентльменнің әскери қызметке де дайын болуы керек деген пікір айтты.

Локк моралды жеке тұлғаның пайдасы мен қызығуы қағидаларымен байланыстырды: өз бақытына жетіп, өзгенің еркіндігіне кедергі жасамайтын адамды үлгі тұтты. Джентльмен сезімін басқара білуі, тәртіпті әрі орнықты болуы қажет.

Тәрбиенің негізгі міндеттері ретінде ол мінез-құлықты қалыптастыруды, ерік-жігерді дамытуды, адамгершілік тәртіптілікті атады. Негізгі құралдар — үлгі-өнеге, орта және баланың күнделікті көретін-түйетін тәжірибесі.

Локктың пікірінше, ақыл-ой тәрбиесі іскер адамға қажет сапаларды қалыптастыруы тиіс. Ол джентльменге оқу мен жазуды, сурет салуды, ана тілін, француз тілін, географияны, геометрияны, астрономияны, этиканы оқытуды ұсынды. Сондай-ақ тарих, құқық, бухгалтерия, атқа міну, би сияқты практикалық дағдыларды маңызды санады.

Бұл бағдарлама ортағасырлық білім дәстүрінен біртіндеп алыстап, тәжірибеге жақын мазмұнды күшейтуге ықпал етті.

Локк тәрбие алушыларға белгілі бір қолөнер түрін меңгеруді немесе бақ өсіру, ауыл шаруашылығы сияқты істермен айналысуды ұсынды. Оның түсіндіруінше, таза ауадағы еңбек денсаулыққа пайдалы, ал қолөнерді білу — іскер адамға керек кезде пайдаға жарайтын практикалық қор.

Локк мектепке күмәнмен қарады: оның ойынша, мектеп — «жақсы тәрбиеленбеген балалардың әртүрлі тобы» тәрізді орта. Сондықтан «нағыз джентльмен» көбіне үйде тәрбиеленуі керек деп есептеді; үй тәрбиесінің кемшілігі болса да, мектептен алатын білім мен ептіліктен пайдалырақ деген пікір ұстанды.

Сонымен бірге ол болашақ джентльменді «дөрекі көпшіліктің» ықпалынан алшақ ұстау қажет деп санады. Бұл көзқарас Локк идеяларындағы әлеуметтік теңсіздікке бейімділікті айқын көрсетеді.

Жалпы алғанда, Локк Коменский сияқты оқытуды күштеу мен зорлауға қарсы болды. Оның құнды әдістемелік бағыты — баланың білімге ынтасы мен сүйіспеншілігін дамыту. Бұл жерде тәрбиеші үшін ең маңыздысы — қызығуды ояту, сендіру арқылы ықпал ету және баланың табиғи дамуын есепке алу.

Локктың педагогикалық теориясы буржуазиялық қоғамдағы «джентльмен» тұлғасын тәрбиелеудің мақсаты мен сипатын айқындап берді. Оның еңбектерінде дене, адамгершілік және ақыл-ой тәрбиесінің мәселелері нақты талданды. Сонымен қатар ол еңбекші халық балалары үшін көбіне еңбек және діни тәрбие жеткілікті деген шектеулі ұстанымдар да ұсынды.

Локктың философиялық және педагогикалық идеялары кейінгі Еуропалық ағартушылыққа, соның ішінде француз ағартушыларының көзқарастарының қалыптасуына елеулі ықпал етті.