Философиядағы адам проблемасы
Адам мәселесі — философияның өзегі
Философиядағы орталық проблема — адам. Адам туралы ілімді адам философиясы немесе философиялық антропология деп атайды. Бұл мәселе философия пайда болғаннан бері үздіксіз талқыланып келеді.
Тарихи көзқарастар: адам, бақыт және мораль
Ежелгі дәуір: адамгершілік, қасірет және бақыт
Бұдан шамамен 25 ғасыр бұрын Кун-фу-цзы өз философиясында адамгершілік мәселесін көтеріп, негізгі этикалық қағида ретінде:
«Өзіңе тілемейтін нәрсені өзгеге жасама!»
Буддизмде өмір қасіретке толы деп түсіндіріледі, бірақ қасіреттен өтуге болады: бәрі де адамның ішкі күйіне, таңдауы мен жауапкершілігіне байланысты.
Аристотель адамды «ажалды құдайдай» деп сипаттап, адамның биік мақсаты — бақыт екенін тұжырымдады. Бақыт пен жоғарғы игілік адамға тән, бірақ оған тек толық жетілуге ұмтылғанда — яғни белсенді өмір арқылы жетеді. Жай ғана өмір сүріп қою жеткіліксіз: өсімдіктер де тіршілік етеді, ал саналы белсенділік — адамға тән мақсат.
Материалдық игіліктің молдығы өздігінен бақыт жасай алмайды, бірақ олардың жоқтығы бақытқа жету мүмкіндігін күрт әлсіретуі мүмкін.
Орта ғасыр: табиғат заңдылығы және қауымдастық
Ортағасырлық томизм ілімінде адамның табиғатына сай ұмтылыстары заңды деп танылады: еркек пен әйелдің одағы, бала өсіріп-тәрбиелеу — игілік, өйткені табиғат заңдылығы осылай. Рационалды тіршілік иесі ретінде адамға қауымдастықта өмір сүру, ақиқатқа ұмтылу тән.
Қайта өрлеу: адам — «табиғат кереметі»
XV–XVII ғасырлардағы гуманизмде ізгілік тағдырдан биік деген идея күшейді.
Ф. Бэкон, Р. Декарт, Б. Спиноза адам бақыты өз қолында деп санады.
Ренессанс ойшылдары адамды «табиғат кереметі» ретінде бағалады.
«Адам өліп, шіріп кету үшін емес, өндіру үшін туады. Адам далбақтап бос жүру үшін емес, өзі қуана алатындай ұлы және даңқты істерге ұмтылу үшін, сондай-ақ жетілген қайырымдылығын пайдаланып, бақыт табу үшін туады. Жеңілгісі келмейтін адам жеңіске тез жетеді. Тағдыр тәлкегіне тек бағынуға дағдыланғандар ғана төзеді».
Л. Альберти (гуманист, философ, математик, сәулетші)
Жаңа және қазіргі заман: еңбек, еркіндік, қоғам
Б. Франклин адамды еңбек құралын жасайтын тіршілік иесі ретінде сипаттады. Гете адам туралы: «Адамдық қасиет тек туа біткен ерекшеліктерімен емес, өзі жасаған құндылықтарымен өлшенеді» деген ой айтты.
К. Маркс бойынша: «Адам — барлық қоғамдық қатынастардың жиынтығы». Ф. Энгельс антропосоциогенездегі шешуші рөлді еңбек атқарғанын атап өтіп, «адамды еңбек жасады» деген тұжырымға келеді.
Экзистенциалист Ж.-П. Сартр адамды еркіндік иесі деп түсіндіреді: адам өзін тұрақты түрде асырып отырады, сондықтан ол тек «заттар» сияқты шектеліп қалмайды — адам шектеулі емес.
А. Камю адамның маңдайына жазылған тағдырға соқыр мойынсұнбайтынын айтып, осыдан метафизикалық бүлік туындайды деп пайымдайды.
Адам табиғаты: биологиялық және әлеуметтік бірлік
Адам — табиғилық пен қоғамдықтың бірлігі. Адамдар қоғамы хайуанаттардың табиғи тобырынан биологиялықтан биік тұтастығымен ерекшеленеді. Өндіріс — ойлы тіршіліктің іргелі белгісі, ал ақыл-ой (Homo sapiens) — адамзаттың айрықша жетістігі.
Адамның антропогенезі мен қоғамның социогенезі ұзақ дәуірлер арқылы қалыптасты. Осы екі процестің бірлігі — антропосоциогенез — шамамен 3–3,5 миллион жылға созылып, «жазылған тарих» мерзімінен мың есе ұзақ уақытты қамтиды.
Биологиялық тіршілік иесі ретінде адам жан-жануарлармен тағдырлас: туады, ауырады, ішіп-жеуге мұқтаж болады, ұрпақ қалдырады, өмірден өтеді. Бірақ адамның биологиясы тек «жақындатпайды», сонымен қатар оның жетілген ерекшеліктері арқылы айырмашылығын да көрсетеді.
Тұқымқуалаушылық пен организмдік ерекшеліктер
- Тік жүру — қоршаған ортаны шолуға қолайлы.
- Икемді саусақтары бар епті қол — еңбек әрекетіне бейім.
- Үш өлшемді көру және кеңістікте бағдар ұстауға көмектесетін, алға қараған көз жанары.
- Алғырлыққа бастайтын үлкен ми және күрделі жүйке жүйесі.
- Дауыс ырғағының алуан механизмі, тілдің дамуына мүмкіндік беретін көмей мен еріннің орналасуы.
Қазіргі адамға шамамен 90 мың жыл. Биологиялық параметрлердің көрінуіне әлеуметтік процестер де әсер етеді. Мысалы, орташа өмір сүру ұзақтығы қоғам жағдайына қарай өзгеріп отырады: ежелгі дүниеде 20–30 жас шамасында болса, XX ғасыр басында Батыс Еуропада 56 жасқа дейін, ал ғасыр соңында дамыған елдерде 75–77 жасқа дейін ұлғайды. КСРО-да 1985 жылы орташа өмір ұзақтығы шамамен 69 жас болды (ерлер — 63, әйелдер — 73).
Адам қалыптасуындағы шешуші фактор — еңбек, әрі ол әуел бастан ұжымдық, әлеуметтік сипатқа ие. Еңбек белсенділігінің артуы адамның табиғи-биологиялық өзгерістеріне де елеулі ықпал етеді.
Адам — үлкен тұтастықтың, яғни адамзаттың бөлшегі. Адамзат — адамдардың жай жиынтығы емес, халықтар арасындағы экономикалық, ақпараттық, мәдени және саяси байланыстар нығая отырып қалыптасқан тарихи қауымдастық.
Егер адамның биологиялық қыры шектен тыс дәріптелсе, биологизаторлық (дарвинизм, расизм) көзқарас пайда болады. Ал әлеуметтік қыры абсолюттендірілсе, социологизаторлық ұстанымға ұрындырады. Дұрысында, бұл екі жақ диалектикалық бірлікте қарастырылуы тиіс.
Адамның мінез-құлқын реттейтін табиғаттан тыс жүйе — мәдениет.
Индивид, даралық және тұлға
Индивид
Индивид — адам тектес тіршіліктің жеке өкілі; физиологиялық және психологиялық ерекшеліктері арқылы нақты, қайталанбайтын адам.
Даралық
Адам ерекше, бірегей, қайталанбас қасиеттерге ие болғандықтан, даралық ұғымы «жарқын», «қайталанбас» сипаттармен сабақтас.
Тұлға
Тұлға мәселесі персонализмде (persona — тұлға) зерттеледі. Өз мінез-құлқының себептерін түсініп, өзін қатаң бақылай алатын және өмірлік мұраттарына бағындыра білетін индивид тұлғаға айналады.
Тұлға — индивид дамуының қорытындысы, адам қасиеттерінің неғұрлым толық іске асуы. Тұлғаның басты қасиеті — еркіндік. Еркін болу — өмір сүру мен дамудың ең қажетті шарты.
«Еркіндік — бұл танылған қажеттілік»
Гегель
Еркіндіксіз жауапкершілік те болмайды. Тұлғаның мәндік қырлары — өзін-өзі тану, ерік-жігер, мінез, адамгершілік кемелдік, дүниетаным, құқықтары мен міндеттері, әлеуметтік белсенділік және әрекет мәдениеті арқылы ашылады. Тұлға — азаматтық парызы мен құқығын саналы сараптайтын, ар-абыройы бар, отбасы, халық және мемлекеттің тағдырына жауапкершілікпен қарайтын қоғамдық жетілген адам.
Социализация және өзін-өзі жүзеге асыру
Социализация — индивидтің белгілі әлеуметтік рөлдер мен мәдени жүйелерді игеруі. Өзін-өзі жүзеге асыру («қазақша ұғыммен — Адам болу») қоғамға ғана емес, үлкен дәрежеде жеке тұлғаның өзіне де байланысты.
Еркіндік кеңейген сайын өзін-өзі тәрбиелеу, әрекетіне жауап бере білу, өз күшін нақты бағалау және тәуекелге бара алу маңызды орын алады. Әр дәуір тұлғаның ерекше типтерін тудырады. Қазіргі нарықтық экономика жағдайында батыл тәжірибеге бара алатын, өз ақылына, тапқырлығына сенетін, таңдау жасай білетін, еңбектеніп табысқа жете алатын әлеуметтік тұрпат қажет.
Тұлға — қадам мен қимылдың субъектісі. Бұл ұғым индивидтің әлеуметтік сапасын, бірегейлігі мен даралығының өлшемін білдіреді. Тұлға болу оңай емес: тұлғалық болмыс — тынымсыз еңбек пен ішкі күш жұмсау.
Өмірдің мақсаты мен мәні
«Адам», «индивид», «тұлға» ұғымдарын салыстыру философиялық антропологияның негізгі сұрағына — адам тіршілігінің мәні мәселесіне жетелейді. Өмірдің мақсаты мен мәнін біржақты анықтау қиын.
Эпикуршылдар өмірдің мәнін қажеттіліктерді қанағаттандыру, биологиялық және рухани тіршілікті қамтамасыз ету, қуану деп түсіндірді. Бұл бағыт адамның өз өмірін бағалауына ықпал еткенімен, адам болмысының рухани-адамгершілік өлшемдерін жеткілікті ашпауы мүмкін: адам көбіне «біреулер үшін» және белгілі мақсат үшін өмір сүргісі келеді.
Теоцентризм және антропоцентризм
Ортағасырлық теоцентризм жер бетіндегі табиғи қуанышты жоғары бағаламады, тіпті оны күнәға теңеді. Ал Қайта өрлеу дәуірі теоцентризмге қарсы антропоцентризмді әкелді: тіршіліктің мәні мен мақсаты жердегі дүниені рационалды тану арқылы бақыт пен шаттыққа жету мүмкіндігі деп түсіндірілді.
Индивидуализм, эгоцентризм және жауапкершілік
Ренессанс гуманизмімен қатар индивидуализм де қатар жүрді: индивидуалист үшін өмірдің мақсаты тіршіліктің өзінде, яғни өмір ләззатын толық көруде. Алайда эгоцентризм анархизм мен нигилизмге алып баруы мүмкін.
Гете «Фаустта» қарт ғалымның өмір тәжірибесі арқылы маңызды ойды айтады: адамның кемелденуі — ұмтылу, іс және еңбек. Өзің үшін ғана емес, өзге үшін, бостандық пен халық игілігі жолында өмір сүру қажеттігі ашылады.
Өмірдің мәні — өмірдің өзінде. Адам өмірі өздігінен құнды. Өмірді бағалап, сүйіп, оны өзге үшін де жақсартуға ұмтылу керек. Өмірдің мәні туралы тек өз өміріңді емес, өзгенің өмірін де құрметтегенде ғана толық айтуға болады. Әрбір адам өз қабілеттерін жан-жақты дамытып, мүмкіндіктерін жүзеге асырып, қоғамдық процеске және мәдениетке жеке үлесін қосуға тиіс.
Қоғамда «ақиқат жолымен» өмір сүруге ұмтылатын адамдар санының артып келе жатқаны байқалады. Ақиқатқа ұмтылыс адамның түп табиғатында бар құбылыс ретінде біртіндеп күшейіп, дамуы мүмкін. Адам үшін әділетпен өмір сүріп жүргенін сезіну — үлкен құндылық.
Жеке тұлға ретінде адам өз істері арқылы танылады: халық жадында «ақиқат жолында» ғұмыр кешіп, «ақиқат жолында» еңбек етіп, «ақиқат жолында» әрекет еткен адам ретінде сақталып қалады. Дегенмен, өмірдің мән-мақсатын әркім өзі айқындайды, ал бұл түсінік өмір кезеңдеріне қарай өзгеріп отырады.
Адам құқығы және өмір сапасы
Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясының 25-бабында әрбір адамның өзі мен отбасының денсаулығына қажетті өмір деңгейіне құқығы бекітіледі: азық-түлік, киім, баспана, медициналық көмек және қажетті әлеуметтік қызметтер, сондай-ақ өз еркінен тыс жағдайда — жұмыссыздық, ауру, мүгедектік, жесірлік, кәрілік немесе өзге де күнкөріс көзінен айырылу кезінде әлеуметтік қамсыздандыру.
«Известия», 1989 ж., 9 желтоқсан
Қорытынды: адам — дүниеге ашық тіршілік иесі
Сонымен, адам бір жағынан табиғаттың бөлшегі, екінші жағынан әлеуметтік тіршілік иесі, нақты қоғамның мүшесі. Тұлға ұғымы адам бойындағы әлеуметтік мәнділікті білдіреді — бұл оның қоғамдық мәні. Адам — дүниеге ашық тіршілік иесі.
«Дүниеде таңқаларлық нәрселер көп, ал олардың ең ғажабы — Адам».
Софокл