ӘЛКЕЙ МАРҒҰЛАННЫҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТТЕРІ

Ғұлама ғалым Әлкей Хақанұлы Марғұланның тікелей оқытушылық қызметпен айналысқанын айғақтайтын бірнеше нақты дерек бар. Ол 1915 жылы Баянауылдағы үш кластық орыс мектебіне түсіп, орыс тілін меңгеріп, әдебиет, есеп, тарих, география пәндерінен білім алды. Мектепті 1918 жылы тәмамдады.

Жақсы тәлім-тәрбие алған Әлкейдің өнер-білімге құштарлығы күшейіп, үлкен қалаларда оқу арманына айналды. 1919–1920 жылдары Павлодар қаласындағы мұғалімдер курсында оқып, мұғалім мамандығын алды. Кейін 1920–1921 жылдары Баянауыл ауданындағы 1-дәрежелі Екінші Далба мектебінде мұғалім болып қызмет етті.

Әлкейдің Семей педагогикалық техникумына түсуіне академик Қаныш Сәтбаевтың ағасы Әбікей Зейінұлы Сәтбаев ықпал еткені туралы дерек сақталған. Әбікей Сәтбаев Әлкейдің ұстаздық қызметіне назар аударып, өзі ректор болып істейтін Семей техникумына түсуін ұсынады. Әлкей бұл ұсынысты қуана қабылдап, 1921 жылы сол оқу орнына қабылданады. Ол кезеңде дала өлкесіндегі беделді оқу орындарының бірі саналған техникумды 1925 жылы табысты аяқтайды.

Техникум қабырғасында Әлкей 1921 жылы әдебиет пәнінен сабақ берген Мұқтар Әуезовпен танысады. Мұқтар Әуезовтің айтуынша, Әлкейдің білмекке құмарлығы, жастығына қарамастан гуманитарлық мәселелердегі кең ой-өрісі оған ерекше әсер етеді. Кейін Әуезов оған қамқорлық жасап, біраз уақыттан соң бірге тұруға шақырады (1, 32-б.).

Ленинградта Әлкей көп үміт күттіретін жас ғалым ретінде көзге түсіп, профессорлардың назарын аудара бастайды. Ол тарихтың, философия мен өнердің объективті заңдылықтарын тануға бар ықыласымен ұмтылады.

Осы мақсатпен ол Ленинград мемлекеттік университетінің тарих-филология факультетінің, сондай-ақ Өнер институтының арнаулы лекциялары мен сабақтарына қатысады. Жоғары мектеп қабырғасында жүрген кезінен-ақ ол білім қорын молайтып, ойлы зерттеуші әрі болашақ педагог екенін танытады.

Әлкей Марғұланның 1920 жылдары Қызылжар қаласындағы педагогикалық техникумда әдебиет пәнінен дәріс оқығанын жазушы Ж. Бектұров «Ғұлама» мақаласында еске алады. Онда Марғұланның сол техникумда оқыған дәрістерінің конспектілері арқылы оның жастайынан-ақ терең білімді ұстаз болғаны атап өтіледі (1, 90–91-б.).

1930 жылы Қазақстан мектептеріндегі пәндер бағдарламасы комплексті сипатта жүзеге аса бастаған кезде Қазақстан Оқу-ағарту комиссариатының Білім кеңесі «Қазақ шаруа жастар мектебіне арналған программа және түсінік хаттар» жинағын шығарды. Осы жинақтағы қазақ әдебиеті пәніне арналған «Суретті әдебиет» бағдарламасын жасаушылардың бірі — Әлкей Марғұлан (2, 102-б.).

Әлкей Хақанұлы көпжылдық педагогикалық қызметі арқылы тәжірибелі ұстаз деңгейіне көтеріліп, қазақ әдебиеті мен Қазақстан тарихы бойынша оқушылар мен мұғалімдерге, студенттер мен жоғары мектеп оқытушыларына арналған оқу құралдарын дайындады.

Тарихшы ғалымның «Қазақ ССР тарихын» жазуға қосқан еңбегі ерекше. Ол 1-томда «Қазақстан халықтары мен тайпаларының VI–XII ғасырлардағы мәдениеті» атты көлемді тарауды жазып, сол дәуір мәдениетіне жан-жақты сипаттама берді.

Сонымен қатар ол «Қазақ халқының XV–XVII ғасырлардағы мәдениеті» атты тарауды да жазды. Бұл бөлімде қазақтың материалдық мәдениетінің дамуы (үйі, киімі, ішіп-жемі, үй кәсіптері, көркем қолөнер), халықтың әдет-ғұрпы (қыз ұзату дәстүрі, мерекелер), ескі нанымдар мен дін, білім (жерлеу дәстүрі, космогониялық түсініктер, халық календары), сондай-ақ өнер мен архитектура мәселелері жүйелі баяндалады.

Фольклорист-ғалым «Қазақ әдебиетінің тарихын» жазуға белсене қатысып, «Өтірік өлеңдер», «Жұмбақтар» тарауларын зерттеп жазды. «Ежелгі дәуірдегі эпос тудырған орта», «Қазақ эпос жырындағы әлеуметтік сарындар», қырғыздың «Манас» жыры және Қорқыт туралы зерттеулері — ғалымның әдебиет тарихына қосқан елеулі үлесі.

Әдебиетші ретінде Марғұланның абайтану мен шоқантану ғылымдарына қосқан үлесі де маңызды.

Әлкей Марғұлан ғылыми жұмысты жан-жақты жүргізе отырып, оны педагогикалық қызметпен табиғи түрде ұштастырды. Ол мектеп оқушылары мен студент жастарға этномәдени білім беруді өзінің тікелей қызметтік мұратына айналдырып, әмбебап ғұлама-ғалым әрі ұлағатты ұстаз ретінде танылды.