Болмыс және материя ұғымдары

«Болмыс» ұғымы және болмыс туралы ілім — онтология — философияда ежелден бері қызу пікірталас туғызатын тақырыптардың бірі. Себебі болмыс мәселесі дүниетанымдық та, методологиялық та тұрғыдан ең түбірлі проблемалардың қатарына жатады.

Бұл мәселелерге жақындау үшін болмыс ұғымының философиялық мазмұнын айқындау қажет. Ең кең мағынада алғанда, болмыс — бүкіл шындық дүниені қамтитын шекті жалпы ұғым, яғни философиялық категория.

Болмысқа бұл дүниеде өмір сүретіннің бәрі кіреді: материалдық заттар, құбылыстар мен процестер, қатынастар мен байланыстар. Тіпті рухани өмір көріністері — адамның қиялы, ертегі-аңыздар, ауру адамның сандырағы сияқты құбылыстар да болмыс аясына жатады.

Болмыс қатарындағы басқа да іргелі философиялық категориялар: материя, сана, сапа, сан, құбылыс, кеңістік, уақыт, себеп, салдар және т.б.

Материалдық субстанцияның сапалық біртектілігі туралы түсінік ұзақ уақыт бойы дүниенің механистік бейнесінің негізі болып келді. Ньютон механикасының заңдары табиғаттың әмбебап заңдары ретінде қабылданып, болмыстың іргелі принциптері деп қарастырылды.

Алайда атомдық теорияға қарсы және жалпы материализмге балама ретінде әртүрлі идеалистік тұжырымдар да ұсынылды: дүниенің ең жалпы негізі ретінде құдайдың жаратушылық идеясы, «дүниежүзілік ақыл-ой», «абсолюттік рух» сияқты түсініктер алға тартылды. Мұндай бағыттар табиғи-ғылыми түсіндіруді көбіне қияли уағыздармен алмастыруға ұмтылды.

Ал материалист философтар құбылыстардың табиғи себептерін ашып көрсетуге және оларды материя қозғалысының объективтік заңдылықтарымен түсіндіруге талпынды.

Материя құрылымының біртекті еместігі және сарқылмайтындығы туралы ғылыми деректерге сүйене отырып, В.И. Ленин материяның жалпыланған философиялық анықтамасын ұсынды:

Материя — адамға оның түйсігі арқылы мәлім болатын, бірақ түйсіктерден тәуелсіз өмір сүретін объективтік шындықты белгілеу үшін қолданылатын философиялық категория.

Бұл анықтамада материяның объективтілігі және танымның қайнар көзі екені ерекше көрсетіледі.

Біздің сезім мүшелеріміз реалды материя формаларының тек шағын бөлігін ғана тікелей қабылдайды. Дегенмен өлшеуіш құралдар мен приборлардың жетілуіне қарай адам танып-білген дүниенің ауқымы үнемі кеңейіп отырады.

Бізді қоршаған дүниені таныған сайын, абсолютті түрде өзгермейтін, «мүлде қозғалмайтын» нәрсенің жоқ екенін көреміз: бәрі қозғалыста және бір формадан екінші формаға ауысып отырады.

Материалдық объектілердің барлығы — элементар бөлшектердің, атомдар мен молекулалардың қозғалысы мен өзара әрекеттесуіне байланысты. Әрбір объект қоршаған ортамен байланысады, ал кез келген байланыс белгілі бір қозғалыс формасын қамтиды.

Бұл қағиданы «қарсыдан пайымдау» арқылы да көрсетуге болады: егер мүлде қозғалыссыз материя бар десек, онда онда ішкі-сыртқы байланыс та, өзара әрекет те болмауы тиіс. Байланыссыз материя құрылымсыз болады, элементтері бірікпейді, қасиеттері айқындалмайды және ешнәрсемен қатынасқа түспегендіктен, таным үшін де қолжетімсіз күйде қалады.

Әр заттың өз тұрқы бар: ол ұзын не қысқа, кең не тар, биік не аласа болуы мүмкін. Әрбір дене басқа денелердің арасында белгілі бір орын алады, көлемі және сыртқы формасы болады. Қозғалыстың көптеген түрлері денелердің орын ауыстыруымен, орналасуымен және өзара қатынасымен байланысты.

Кеңістік те, уақыт та — материяның өмір сүру формалары. Ортақ сипаттары болғанымен, олар бір-біріне тең емес: кеңістік — қатар өмір сүру мен орналасуды, уақыт — өту мен өзгерістің реті мен ұзақтығын білдіреді.