Марксизмнің тууы
Марксизмнің тууына әкелген жағдайлар және ғылыми жаңалықтың шарты
Марксизмнің тууы XIX ғасырдың ортасында Еуропада қалыптасқан тарихи жағдайлармен байланысты екені жиі айтылады. Алайда ғылыми теорияның пайда болуы үшін тек объективтік жағдайлардың өзі жеткіліксіз. Ол үшін жаңа фактілер мен процестерді терең зерттей алатын, тарихи дамудың барысында жиналған білімді сын сүзгісінен өткізіп, оның дұрысын тиімді қолдана білетін көрнекті ойшылдардың жасампаз еңбегі қажет.
К. Маркс пен Ф. Энгельс өздеріне дейінгі ғалымдар күн тәртібіне қойған, бірақ ғылыми шешімін таппай келген мәселелерді шешуге ұмтылды. Бұл үшін олар капитализм дәуірінде қалыптасқан адамзат білімінің жетістіктеріне теориялық тірек ретінде сүйенді.
Теориялық негіз
Марксизмнің бастаулары үш арнадан қалыптасты: классикалық неміс философиясы, ағылшынның саяси экономиясы және француз утопиялық социализмі.
Мәселе
Марксизмге дейінгі материализм көбіне механистік әрі метафизикалық сипатта болып, даму құбылысын терең түсіндіре алмады.
Шешімге жол
Дамуды жалпы заңдылық ретінде ұғыну үшін диалектикалық әдіс қажет болды; бұл бағыттағы маңызды үлгіні Гегель диалектикасынан көруге болады.
Марксизмге дейінгі материализм: механистік және метафизикалық түсінік
Марксизмге дейінгі материализм табиғат пен қоғам өмірін көбіне өзгеріссіз, дамусыз күйде қарастырды. Ал дамуды мойындаған жағдайда да оны көбінесе тек сандық өзгеріс ретінде — үлкею не кішірею, көбею не азаю түрінде — түсіндірді. Сөйтіп, бұрынғы материализм жалпы алғанда дамудың ең алдымен сапалық өзгеріс екендігін, оның әмбебап заңдылық сипатын толық аңғара алмады.
XVII–XVIII ғасырлардағы материализмнің механистік және метафизикалық сипатын марксизмге дейін-ақ XVIII ғасырдың соңы мен XIX ғасырдың басында неміс философиясының идеалистері, әсіресе Гегель қатты сынға алды.
Негізгі түйін
Бұрынғы материализм дамуды көбіне сан өзгерісімен шектесе, диалектикалық тәсіл даму логикасын сапалық секірістермен, қарама-қарсылықтар арқылы жүретін үдеріс ретінде түсіндіруге мүмкіндік берді.
Гегель диалектикасы: «нәрлі дәні» және идеалистік шектеуі
Гегельдің диалектикасы идеалистік негізде құрылғанымен, өз дәуірінде даму туралы ең толық әрі дәйекті теориялардың бірі болды. К. Маркс атап көрсеткендей:
«Гегельдің қолымен мистификацияланған диалектика, дегенмен, сол Гегель диалектикасының жаппай қозғалыс формаларын жан-жақты да саналы түрде тұңғыш түсіндіруіне кедергі бола алмады. Гегельдің диалектикасы басы төмен қарап тұр. Мистикалық қабығының астындағы нәрлі дәнін ашып алу үшін, оны аяғына тұрғызып қою керек».
Гегель диалектикасының «нәрлі дәні» — жаппай даму туралы ілімі. Ол дамудың қайнар көзін қарама-қарсылықтардың бірлігі мен күресінен, сан өзгерістерінің сапа өзгерістеріне өтуінен, терістеуді терістеу арқылы жүзеге асатын өрлемелі қозғалыстан көрді.
Бірақ Гегель идеалист болғандықтан, табиғат пен қоғам дамуының бастауы ретінде «абсолюттік идеяны» — рухани, құдайлық бастаманы — алға тартты. Сондықтан материя мен табиғаттың дамуын сол идея дамуының сыртқы көрінісі ретінде түсіндірді.
Диалектиканың мазмұны
- Қарама-қарсылықтардың бірлігі мен күресі
- Сандық өзгерістің сапалық өзгеріске өтуі
- Терістеуді терістеу арқылы өрлемелі қозғалыс
Идеалистік шектеу
Дамудың түпкі бастауы ретінде материя емес, «абсолюттік идея» алынғандықтан, табиғат пен қоғамның қозғалысы рухани бастаманың туындысы ретінде пайымдалды.
Фейербах: антропологиялық материализм және оның шегі
Гегельдің идеализмін сынаған кезде марксизмнің негізін салушылар Фейербахтың материалистік философиясына сүйенді. Фейербах Гегельдің идеализміне антропологиялық материализмді қарсы қойды.
Бұл ұстаным бойынша ойлау «абсолюттік идеяның» мәні емес, адамның миының сыртқы дүниені бейнелеу қабілеті, яғни адамның табиғи қасиеті. Фейербах адамды табиғат дамуының ең жоғары жемісі деп есептеп, табиғат өзін адам арқылы танып-біледі және қабылдайды деді.
Ол адамды табиғатпен бірлікте қарастыра отырып, сонымен қатар адамның басқа тірі организмдерден айырмашылығын да көрсетуге тырысты. Адамға тән ажырамас қасиеттердің бірі ретінде адамдардың бір-бірімен қатынас жасауын, біріне-бірінің ұмтылысын атады. Алайда ол қоғамның мәнін және оның даму заңдарын танып-білу деңгейіне көтеріле алмады: адамдар арасындағы қарым-қатынасты көбіне сүйіспеншілікке негізделген рухани байланыс ретінде түсіндірді.
Фейербах Гегельдің диалектикасын жоғары бағаламады және оны идеализмнен аршып алып, материалистік негізде қолдануға болатынын толық түсінбеді.
Дінді сынау: маңызды қадам, бірақ толық емес түсіндіру
Фейербах философиясында қоғам құбылыстарын материалистік тұрғыдан түсіндіруге ұмтылған белгілі бір бастамалар болды. Соның ең маңыздысы — дінді сынау.
XVII–XVIII ғасырлардағы атеизммен салыстырғанда, Фейербахтың ерекшелігі — діннің шығуы мен өмір сүруін тек адамдардың надандығымен ғана түсіндірмей, діни бейнелерде адамдардың өмірі (күйініш-сүйініші, бақытқа ұмтылысы, табиғаттан және бір-бірінен тәуелділігі) қалай көрініс табатынын көрсетуге талпынуы.
Дегенмен ол діннің әлеуметтік-экономикалық түп-тамырын және адамдарға табиғат құбылыстарымен қатар, стихиялы қоғамдық құбылыстардың да үстемдік жүргізетінін толық ашып көрсете алмады.
Ішкі қайшылық
Фейербах философиясында атеизм идеялары мен адамдардың бір-біріне деген гуманистік сенімінің негізі діни сенімде жатыр дейтін қарама-қарсы түсініктер қатар ұштасып жатты.
«Құдайсыз дін» талпынысы
Осы себепті ол құдайы бар христиан дінін ығыстырып, оның орнына «құдайсыз дін» құруға ұмтылды.
Қорытынды: ықпал және сабақтастық
Фейербахтың материализмі классикалық неміс философиясының аяқталуы бола отырып, философиялық материализмнің одан әрі дамуының (ең жалпы түрде болса да) болашақ бағытын көрсетті.
Сондықтан да Фейербахтың материализмі (Гегельдің диалектикасы сияқты) Маркс пен Энгельстің диалектикалық-материалистік философиялық көзқарасының қалыптасуына елеулі ықпал етті.
Есте сақтайтын өзек
Марксизмнің қалыптасуы — тарихи жағдайлардың нәтижесі ғана емес, сонымен бірге бұрынғы идеяларды сыннан өткізіп, олардың құнды тұстарын жаңа теориялық тұғырға көтере алған интеллектуалдық еңбектің жемісі.