Жүсіп Баласағұни еңбектеріндегі халықтық педагогика мәселелері

Этнопедагогикалық пайым

Жүсіп Баласағұни еңбектеріндегі халықтық педагогика мәселелері

Жүсіп Баласағұнидің ізімен немесе одан тәуелсіз қорытындылар арқылы ғылым мен білімнің маңызын Махмұд Қашғари, Ахмет Жүйнеки, Қожа Ахмет Яссауи, Имад ад-дин Әбу-л Қасым Әл-Фараби, Реванди Хорезми, Сайф Сараи да айқын дәлелдеді. Бұл ойлардың ерекшелігі — ғылым мен өнер, мәдени құндылықтар әр халықтың өз туған тілінде, халық оқымыстылары мен елге шын ықыласпен қызмет ететін білімпаздардың күшімен жасалуы тиіс деген ұстанымында.

Ерекше назар

Туған тілдің рөлін терең түсіну оларды түркі халықтарының рухани сұраныстары мен тілектеріне жақындатты.

Түйін

«Құтты білік» — халық талғамы мен танымын көрсететін арналарға бай, әсіресе тілдің қоғамдық-әлеуметтік және эстетикалық орнын айқындайтын тұстары маңызды.

Ғылыми-рухани контекст: тұлға және дәстүр

Жүсіп Баласағұни түркі дүниесінің салт-дәстүрін, әдет-ғұрпын терең білген, халықтың рухани өміріне бойлаған ойшыл. Ұлы педагогқа тән кең өріспен ол энциклопедист-философ, психолог, тарихшы, лингвист, этнограф, фольклортанушы, әдебиеттанушы ретінде көрінеді. Түркі халықтарының рухани қазынасы оның көз алдында болды; ол мәдениеттегі сабақтастық пен ортақтыққа ерекше қызығушылық танытты.

Адамдық жетілу туралы түсінік халықтық тәрбиенің идеалдары тұрақты екенін аңғартады: кемел тұлға сипаттары тек тілек сөз деңгейінде қалып қоймай, тәрбие тәжірибесімен тығыз байланыста көрініс береді. Осы тұрғыдан алғанда, сөз бен істің бірлігі халық педагогикасының ең қуатты қырларының бірі ретінде танылады.

Тіл, тәрбие және эстетикалық өлшем

Тілдің қоғамдық-әлеуметтік орны

«Құтты біліктегі» тіл туралы пайымдар қазақ танымындағы «бірауыз сөзбен адам тағдырын шешу» дәстүрінің арғы бастауларын аңғартады. Бұл — өткенімізде қаншама рухани байлық жатқанын көрсететін белгі.

Баласағұни үшін туған тіл — мәдениеттің тірегі, халықтық білімнің таралу жолы әрі эстетикалық құндылықтарды жеткізудің ең ықпалды арнасы.

Тәрбиені жүйелеу әрекеті

Ойшыл тәрбие мақсатын жүйелеуге ұмтылады. Оның ұстанымында жақсы тілек, жақсы сөз, жақсы іс — түркі халықтарына ортақ өсиет ретінде көрінеді. Ең бастысы: кемелдену заңдылығы тәрбиелеу, өзін-өзі тәрбиелеу және қайта тәрбиелеу ұғымдарымен бірлікте қарастырылады.

Кемел адам тұжырымы: ішкі күш және қарсы тұру

Түркілердің түсінігінде жетілу — тұлғаның ұнамды және ұнамсыз сапаларының өзара күресі арқылы айқындалады. Жағымды сипаттардың қалыптасуы, ең алдымен, адамның жағымсыз қасиеттерге қарсы тұра алатын ішкі күшін қолдау ретінде түсіндіріледі.

Баласағұнидің пайымдауынша, егер адамда ізгілікке қарсы белгілерді жеңетін қуат болмаса, онда ұнамды сапалар әлсіреп, жойылып кетуі мүмкін. Бұл — халықтық тәжірибеге сүйенген моральдық-психологиялық тұжырым.

Құндылықтар және олардың қарама-қарсылықтары

Құндылықтар мен олардың қарсы қасиеттері халықтық түсіндірмеде нақты әрі өмірлік өлшемдермен беріледі:

Ақыл

Оны ашулану мен өшігу күңгірттендіреді.
Достық

Оны күншілдік бұзады.
Ұят

Оны тойымсыздық пен ашкөздік жояды.
Жақсы тәрбие

Оған нашар орта кері әсер етуі мүмкін.
Бақыт

Оны қызғаншақтық бүлдіреді.

Шығармада мұндай парасатты тұжырымдар жеткілікті: олар халықтық педагогикалық қағидалардың дұрыстығы мен тиімділігін айқындап, тәрбиені өмір тәжірибесімен байланыстыра түседі.

Фольклор — тәрбиенің үздіксіз мектебі

Баласағұни халықтық педагогика адамзат рухани ілгерілеуінің нақты тарихи кезеңін және педагогикалық білім деңгейін көрсете алатынын дұрыс байқаған. Ол халықтық педагогикалық афоризмдерді ойды ықшам әрі әсерлі жеткізудің қуатты құралы ретінде бағалайды.

Халық — тәрбиенің сырттай бақылаушысы емес

Шын мәнінде халық ешқашан бала тәрбиесінің енжар бақылаушысы болған емес. Кей кездері өзін-өзі тәрбиелеу арнайы ұйымдастырылған тәрбиеден де тиімді шыққан.

Жай халықтың ісі, көңілі, құлқы да,
Сай келеді білік, ақыл, құлқына...
Оларсыз еш іс бітпейді емес пе?

Бұқара халықтың өмірді игілендіруші салт-дәстүрлері табиғатпен қарым-қатынаста, ауызша шығармашылықта, халықтық қолөнерде, киім мәдениетінде, дала қонақжайлығының қағидаларында, жақсы мінездің ізгі әдеттері мен әдептілік ережелерінде көрініс тапты.

«Кісілерге мирас, ата сөзі ғой,
Ата сөзі — ұқсаң, құттың көзі ғой».

Бұл жолдар халық өнегесінің Баласағұни үшін жоғары бедел болғанын айқын көрсетеді.

Мақал-мәтелден әнге дейін: тәрбие құралдары

Ғұлама фольклор жанрларының халықтығы, түптеп келгенде, олардың педагогикалық мақсаттылығымен айқындалатынын аңғарған. Халық өмірінің өзі — тәрбие: бәрі тәрбиеленеді, әрдайым тәрбиеленеді, адам баласы өле-өлгенше тәрбиеленеді. Мақал-мәтелдер, әңгімелер мен ертегілер, аңыздар мен эпостар — өнеге-өсиеттің қызметін атқаратын құралдар. Халық әндері де тәрбиенің көрнекті ескерткіші бола алады.

Балалар мен жастардың адамгершілік көзқарасын қалыптастыру үшін сөздің ықпалы мен әсер ету тетіктері «Құтты біліктің» «Тіл өнерінің қасиет-сипаты мен пайда-зияны» жайлы тарауында кеңінен қарастырылады.

Табиғатқа үйлесім және орта әсері

Халықтық тәрбие дәстүрлерін жетік білу Баласағұниға мінез-құлық ережелерін жүйелеуге жәрдемдесті. Ол тұлғаға табиғаттың ықпалы туралы халық сенімін өз көзқарасымен сабақтастырып, табиғатқа үйлесімділік қағидасын ұсынады.

Осылайша ұлы ұстаз халықтан үйрене отырып, халықты үйретті. Халыққа қызмет ету — оның рухани қазынасын игерусіз мүмкін емес. «Халықтық» ұстаным — халық балаларына бағытталған негізгі өсиет ретінде көрінеді. Осы қағида Баласағұни педагогикасына ерекше тартымды күш беріп, оның жүйесінің патриоттық өзегіне айналады.

«Құтты білік» қолжазбалары және ғылыми айналымға енуі

«Құтты біліктің» ғылымға белгілі үш нұсқасы бар: Веналық, Каирлық және Намангандық. Шығарма Батыс әлеміне австриялық шығыстанушы фон Хаммер-Пургшталь арқылы мәлім болды: ол қолжазбаны 1796 жылы Стамбулда қолға түсіріп, Вена кітапханасына сыйға тартқан. Алғашқы басылым неміс тілінде жарық көріп, оған шығыстанушы Г. Вамбери түсініктеме берген.

Каирлық нұсқа

Екінші нұсқа Мысыр (Каир) кітапханасынан табылған. Оны 1891–1910 жылдары академик В. В. Радлов аудармамен салыстыра отырып, ғылыми негізде зерттеген.

Намангандық нұсқа

Үшінші нұсқа 1913 жылы табылып, қазір Ташкенттегі Шығыстану институтының қолжазбалар қорында сақтаулы.

Осы үш қолжазба (Вена, Каир, Наманган) негізінде көлемді зерттеу жүргізіп, ғылыми жинақ жасаған түрік философы Р. Р. Араттың еңбегі ерекше атап өтуге тұрарлық.

Зерттелуі және қазақ мәдениетімен сабақтастығы

Баласағұни шығармашылығын зерттеуде В. В. Бартольд, С. Е. Малов, Е. Э. Бертельс, А. Н. Самойлович, А. Н. Кононов және өзге де ғалымдар елеулі нәтижелерге жетті. Х–ХІІ ғасырлардағы түркі тілдес халықтардың мәдени дамуындағы өзіндік өрнек үлгілерін жан-жақты танытатын бұл құнды мұра қазақстандық ғалымдардың да назарынан тыс қалған жоқ.

Қазақ ғылыми кеңістігіндегі талдаулар

Б. Кенжебаев, Ә. Дербісәлиев, Ғ. Айдаров, Ә. Қоңыратбаев, М. Мырзахметов еңбектерінде бұл көне жәдігер әдеби, тілдік, стильдік, философиялық, педагогикалық, текстологиялық, әлеуметтік, тарихи, саяси, мәдени қырларынан қарастырылып келеді.

Соның ішінде Жүсіп Баласағұнидің қазақ халқы мәдениетінің қалыптасуына, қазақ жеріндегі ақыл-ой мен даналықтың дамуына тигізген ықпалы, тәлім-тәрбие мәселелерін көтерудегі рөлі, сондай-ақ халықтық даналықтардың ұқсастықтары мен сабақтастықтары айрықша мәнге ие.

Бұл тұжырымдар Жүсіп Баласағұнидің «Құтты білік» шығармасының қазақ халықтық педагогикасы тарихындағы орасан зор орнын айқындай түседі.

Дереккөз

З. Әбілова, Қ. Қалиевалардың «Этнопедагогика» оқулығынан.