Диалектикалық және тарихи материализмнің теориялық бастаулары
Философиялық мұраны қайта өңдеу және революциялық бетбұрыс
Карл Маркс пен Фридрих Энгельстің өткеннен қалған философиялық мұраны сын көзбен қайта қарастыруы мен өздері жүзеге асырған философиядағы революциялық төңкеріс — өзара байланысты, біртұтас процесс. Оның негізгі мазмұны дүниеге ғылыми-философиялық көзқарасты қалыптастыру және оны одан әрі дамыту болды.
Негізгі мақсат
Дүниеге ғылыми-философиялық көзқарас қалыптастыру және оны тереңдету.
Процестің сипаты
Бұл бір сәттік «дайын жүйе» емес, теориялық ізденіс пен қоғамдық-саяси тәжірибемен бірге өрбіген ұзақ эволюция.
Бастапқы кезең: жас гегельшілдерден революцияшыл демократтарға
Маркс пен Энгельс диалектикалық материализмді бірден қалыптастырған жоқ. Өздерінің теориялық және қоғамдық-саяси қызметінің алғашқы кезеңінде олар идеалистік бағытта болды: Гегель философиясынан революциялық және атеистік қорытындылар шығаруға ұмтылған жас гегельшілдердің (гегельшілдер мектебінің солшыл өкілдерінің) ықпалында қалыптасты.
Алайда басқа жас гегельшілдерден айырмашылығы — Маркс пен Энгельс өздерінің алғашқы еңбектерінің өзінде-ақ қалың еңбекші бұқараның мүддесін қорғаған революцияшыл демократтар ретінде көрінді.
Дұрыс тірек пункті
Бұрынғы философтар көтерген, бірақ шеше алмаған сұрақтарға жауап табу үшін олар ең алдымен теориялық және саяси қызметтің бастапқы дұрыс тірек пунктін айқындауы тиіс болды. Бұл тірек пункт — адамды адамның қанауына, әлеуметтік езгі мен теңсіздіктің экономикалық және саяси негіздеріне қарсы күрес еді.
Материалистік диалектикаға апарар жол: еңбекші тап және тарихтың кілті
Еңбекші адамды құлдыққа түсірудің кез келген түрін дәйекті революциялық тұрғыдан терістеу ғана материалистік диалектиканы жасауға мүмкіндік берді. Нағыз революцияшыл еңбекші таптың тұрмыс жағдайын, мақсат-мүддесін және күресін талдаудың негізіне алған кезде ғана тарихты материалистік тұрғыдан түсіну мүмкін болды.
Бұл көзқарас қоғам дамуын түсіндірудегі шешуші күш ретінде еңбекші бұқараны және олардың жүзеге асыратын материалдық өндірісті ашып көрсетуге алып келді.
Негіз
Еңбекші таптың нақты өмірлік жағдайы.
Әдіс
Қоғамды, табиғатты және танымды қозғалыста, қайшылықта түсіну.
Нәтиже
Тарихты материалистік тұрғыдан түсіндірудің алғышарттары.
Тұрпайыландыруға қарсы: «қосынды» емес, сапалық өзгеріс
Кейбір түсіндірулер Маркс пен Энгельстің диалектикалық материализмін Гегельдің диалектикалық (идеалистік) әдісі мен Фейербахтың метафизикалық материалистік теориясының жай қосындысы ретінде сипаттайды. Бұл — марксизм классиктерінің философиядағы революциясының мәнін түсінбеу, тіпті оны ашық түрде тұрпайыландыру.
Өйткені материализм мен идеализмді, диалектикалық және метафизикалық ойлау тәсілдерін механикалық түрде «қосу» мүмкін емес: бұлар бірін-бірі терістейтін қарама-қарсы ағымдар.
Мәні неде?
Революциялық төңкерістің мәні — бұрынғы бағыттардың бөліктерін біріктіру емес, олардың ішкі шектеулерін еңсеріп, ғылыми танымға бөгет болатын мазмұнды алып тастау арқылы жаңа тұтастық қалыптастыру.
Екі қайта өңдеу: Фейербах пен Гегельді сыннан өткізу
Фейербах: материализмді тазарту
Марксизмнің негізін салушылар жаңа заман материализмін, соның ішінде Фейербах философиясын да диалектикалық тұрғыдан жан-жақты талдап, оны механистік және метафизикалық сипаттардан арылтты.
Гегель: диалектиканы «аяғына қою»
Олар Гегельдің диалектикалық әдісін материалистік тұрғыдан қайта өңдеп, табиғат пен қоғамды ғылыми зерттеуге кедергі болған идеалистік мазмұнынан тазартты. Нәтижесінде «басы төмен қарап тұрған диалектиканы аяғына қойды», яғни ғылыми материалистік теорияны ғылыми диалектикалық әдіспен табиғи түрде біріктірді.
Әдіс пен теорияның бірлігі
Материалистік диалектиканы тек «әдіс», ал философиялық материализмді тек «теория» ретінде ғана түсіну — үстірттік. Материалистік диалектика — тек әдіс емес, ол сондай-ақ даму туралы теория: табиғаттың, қоғамның және танымның ең жалпы заңдары жайындағы ілім. Ал философиялық материализм — теория ғана емес, болмысты белгілі бір тұрғыдан түсіндіретін материалистік әдіс.
Ең айқын нәтижe: тарихи материализм
Маркс пен Энгельстің философиядағы революциялық төңкерісінің ең айқын көрінісі — тарихтың материалистік ұғымын жасау болды. Маркске дейінгі материалистер табиғат құбылыстарын түсіндіруде материалистік позиция ұстанғанымен, қоғам өміріне келгенде идеализм шеңберінен шыға алмады: қоғамдағы шешуші күш ретінде сана мен рухани бастаманы алға тартты.
Олар адамдарды әртүрлі әрекетке бастайтын идеялық мотивтерді (мақсат-мүдделерді) атап өтті, бірақ сол мотивтерді туғызатын түпкі себептерді аша алмады.
Қоғамдық болмыс және қоғамдық сана
Маркс пен Энгельс диалектикалық материализмді қоғам өміріне және тарихқа дәйекті түрде қолдана отырып, тарихи материализмді жасады. Оның негізгі тұжырымы: қоғамдық болмыс біріншілік, ал қоғамдық сана екіншілік. Яғни адамдардың материалдық тұрмыс жағдайы қандай болса, жалпы алғанда олардың ой-санасы да соған сәйкес қалыптасады.
Қорытынды: тұтас ілім және «аяғына дейін жеткізілген» материализм
Бірлік қағидасы
Марксистік әдіс тек диалектикалық емес, сондай-ақ материалистік; ал марксистік теория тек материалистік емес, сондай-ақ диалектикалық. Сондықтан марксизм философиясында материализм мен диалектика — бір-бірінен тәуелсіз екі құрамдас бөлік емес, біртұтас ілім.
Шындықтың сипаты
Бұл тұтастықтың негізі — бейнеленетін шындықтың өзі: дүние бір мезгілде әрі материалдық, әрі диалектикалық сипатқа ие.
Осылайша дүниеге диалектикалық-материалистік көзқарастың қалыптасуы, материализмнің диалектикалық деңгейге көтерілуі, материалдық дүниенің және оны танып-білудің ішкі диалектикалық процесін ашу — Маркс пен Энгельстің философиядағы революциялық төңкерісінің алғашқы әрі негізгі көрінісі болды.
«Абсолюттік ақиқат» емес, дамитын ілім
Маркс пен Энгельске дейін көптеген философтар өз жүйелерін өзгермейтін, түпкілікті тағайындалған абсолюттік ақиқат деп санады. Мысалы, Гегель өз философиялық жүйесін абсолюттік ақиқат ретінде жариялады. Марксизм мұндай көзқараспен келіспеді: өз философиялық ілімін түпкілікті бекітілген ақиқат ретінде емес, ғылымның және қоғамдық практиканың дамуына сай өзгеріп, нақтыланып, байи түсетін ілім ретінде қарастырды.