Қазақ даласының орта ғасырдағы ғұламаларының педагогикалық идеялары
Қазақ даласының орта ғасырдағы ғұламаларының педагогикалық идеялары
Қазақ елінің сан ғасырлық тарихи дамуының өзегінде ортағасырлық түркілік мәдениет айрықша орын алады. Халқымыздың даналығын танытатын ірі тарихи тұлғаларды зерделеу — бүгінгі ұрпақ үшін де, гуманитарлық ғылымдар үшін де маңызды міндет.
Осы тұрғыдан қарағанда, ғасырлар қойнауында сақталған рухани мұралар аз емес. Ортағасырлық педагогикалық ой-пікірдің даму тарихында әлемге танылған данышпандардың қатарында Жүсіп Баласағұни мен Махмұт Қашқари ерекше аталады. Екі ғұлама да түркі халықтарының тарихын, мәдениетін, тілін, салт-дәстүрін зерттеуге баға жетпес үлес қосты.
Жүсіп Баласағұни
Жүсіп Баласағұни — түркі халықтарының көрнекті өкілдерінің бірі. Ол ортағасырлық рухани мәдениет тарихында терең із қалдырған ойшыл, ақын, ағартушы ретінде танылады. Өмірбаяны туралы деректер өте аз болғанымен, есіміне қарап Баласағұн қаласында (Жетісу өңірі) дүниеге келгені анық.
Зерттеушілердің пікірінше, оның әйгілі дастаны «Құтадғу білік» Қашқар қаласында жазылған. Дастанда автор еңбегін Қашқарда аяқтап, Шығысты билеуші Табаш-ханға ұсынғаны, соның құрметіне ие болып, «хасс-хажиб» атағын алғаны айтылады.
Тұлғалық бейне
Дастан мазмұны мен авторлық сипаттамаларға сүйенсек, Жүсіп Баласағұни — философиялық ойы терең, білімдар, әрі араб-парсы поэзиясын, түркі фольклорын жақсы меңгерген әмбебап ғалым.
Мұрасының орны
«Құтадғу білік» — түркі тілдес халықтардан бізге жеткен ең көне жазба ескерткіштердің бірі және ұлттар жеке қалыптасқанға дейінгі ортақ мәдени қазына.
«Құтадғу білік»: тәлім-тәрбие және қоғам мәдениеті
«Құтадғу білік» — даналық сөздерге, өсиет пен ғибратқа құрылған дидактикалық дастан. Оқиғалар желісі XI ғасырдағы Ыстықкөл, Жетісу, Қашқар өңірлерінің қоғамдық болмысына байланысты өрбиді.
Шығарма жеке адамның өзін қоғамда және отбасында ұстау әдебінен бастап, хан мен бек секілді билік иелерінің халық алдындағы жауапкершілігіне дейінгі кең ауқымды мәселелерді қамтиды. Идеялық тұрғыдан дастан имандылық пен ізгілікке үндейді.
Еңбекте отбасы тәрбиесі, ата-ананың рөлі, баланың мінез-құлқын қалыптастыру, ананың да, әкенің де тәрбиедегі орны ерекше аталады. Осы арқылы дастан педагогикалық, психологиялық және философиялық ойларды тұтастыра ұсынады.
Тіл мәдениеті туралы қағидалар
Дастанда «тіл» тақырыбы айрықша тәлімдік мәнге ие. Автор сөздің адам тағдыры мен абыройына әсерін нақты пайымдар арқылы көрсетеді.
- «Тіл адамның даңқын асырады» — сөз адамның беделін көтереді.
- «Адам ол арқылы бақыт табады» — дұрыс сөйлеу игілікке бастайды.
- «Тіл адамға жапа да шектіреді» — орынсыз сөз зиян келтіреді.
- «Жақсы болғың келсе, жаман сөз айтпа» — этикалық өлшемнің өзегі.
- «Көп сөйлеме. Сабыр қып, әр сөзіңді салмақтап айт» және «Он мың сөздің түйінін он сөзбен шеш» — ойдың ықшамдығы мен жауапкершілігін дәріптейді.
Білім мен ақыл туралы түйіндер
Ақыл — қараңғы түнді ашатын шырақ.
Адамның шешім қабылдау мәдениеті мен парасатының өлшемі ретінде беріледі.
Білім — жоғалмайтын байлық.
Материалдық дүниедей тоналмайды, азаймайды деген ойды нақтылайды.
Автор білімді шексіз теңізге теңеп, адамның үздіксіз үйренуін өмірлік қағида ретінде ұсынады: «Білік — түпсіз, шетсіз-шексіз бір теңіз».
Шығарманың көлемі мен қорытынды үні
Дастан шамамен 6500 бәйіттен тұрады. Соңғы бөлімдерде ақын қарттықтың келуі, адам мінезінің құбылмалығы және өмірлік сабыр туралы толғанып, өзіне-өзі тоқтам мен ақыл-кеңес айтады.
Дереккөз ескертпелері
- Жүсіп Баласағұни. Құтадғу білік. Алматы, 1990. 60–68-беттер.
- Сүйінішалиев Х. Орта ғасырлардың әдебиет ескерткіші. Алматы, 55-бет.
Махмұт Қашқари (XI ғ.)
Махмұт Қашқари — Жүсіп Баласағұнидің замандасы. Ол Қашқарияда туғанымен, саналы ғұмырын Қазақстан мен Орта Азия аумағында өткізгені айтылады. Туған жылы нақты белгісіз. Негізгі еңбегі — «Диуани лұғат ат-түрік» («Түркі сөздерінің жинағы»), ол шамамен 1072–1078 жылдары жазылған деп көрсетіледі.
Деректерге қарағанда, Махмұт Талас–Шу алқабындағы Барысхан қаласында дүниеге келген. Кейбір еңбектерде «Қашқари» есіміне сүйеніп, оны тек ұйғыр әдебиетінің өкілі ретінде көрсетуге талпыныстар бар. Алайда автордың өз сөздері мен шығарманың мазмұны оның ортағасырлық әскери басшы, белгілі бек әулетінен шыққанын, яғни оғыз-қыпшақ ортасымен байланысын аңғартады.
Сондықтан Махмұт Қашқари мұрасы — Орта Азия мен Қазақстанды мекендеген түркі халықтарына ортақ қазына, ортақ классикалық мұра ретінде қарастырылады.
«Диуани лұғат ат-түрік»: тіл, мәдениет және тәрбие кеңістігі
«Диуани лұғат ат-түрік» — тек тіл білімінің еңбегі емес, көптеген ғылым салаларынан мәлімет беретін сан қырлы туынды. Онда Орта Азия мен Қазақстан халықтарының әлеуметтік және мәдени өміріне қатысты құнды деректер жинақталған.
Сөздікте адамгершілік, тәлім-тәрбие, психологиялық қасиеттер, адамның жағымды және жағымсыз мінез-құлықтары туралы пайымдаулар ұшырасады. Сонымен қатар түркі тілдерінің жергілікті ерекшеліктері салыстырылып, көптеген сөздердің бүгінгі қазақ тілінде де сол қалпында қолданылатыны байқалады.
Қазақ тілінде сақталған сөздерге мысалдар
Бұл мысалдар қазақ тілінің түркі тілдері ішіндегі байырғы сөз қабатын мол сақтаған тілдердің бірі екенін аңғартады.
Тақырыптық ауқымы және идеялық сабақтастық
Еңбекте әскери өмір, махаббат, элегия, табиғат көріністері секілді тақырыптармен қатар моральдық-этикалық, тұрмыстық және мифологиялық мазмұндар да қамтылады. Шығармада әл-Фарабидің рационалистік және гуманистік идеяларының ықпалы сезіледі.
Тәрбиелік ойлар мен өсиет сөздер
«Атасынан ақыл алса, тентек ұл да жөнделер»
Ұрпақ тәрбиесіндегі сабақтастық пен өнегенің қуатын көрсетеді.
«Ұлысында ұлы болсаң, біліміңді елге бер»
Білімнің қоғамдық жауапкершілікпен ұштасуын талап етеді.
«Асығыс еткен іс шала, асығыс жаққан от шала»
Сабыр мен байыптың тәрбиелік мәнін айқындайды.
«Ұлым, ақыл тыңдасаң, білімсіздік жоғалар; білім қалар артыңда, ғұмыр сырғып жоғалар»
Өмірдің өткіншілігі мен білімнің мәңгілік құндылығын салыстырады.
Сөздікте тәрбиелік мәні жоғары мақал-мәтелдер мен қанатты сөздер жиі ұшырасады. Мысалы: «Ақылымды ал, ұлым менің: рақымшыл бол, әулетіңнің ағасы бол, ақылшы-данасы бол, білгеніңді ортақтас…»
Ескерту
Берілген мәтін үзіндісі соңында бір сөйлем аяқталмай қалғандықтан, Қашқари еңбегіндегі өсиет сөздердің толық нұсқасы бұл жерде тұтас келтірілмеді.
Ғылыми қабылдануы
Махмұт Қашқаридың еңбегі күні бүгінге дейін әлем ғалымдарының назарын аударып келеді. Орыс зерттеушілерінен В.В. Бартольд, С.Е. Малов және А.Б. Халидов еңбектің ғылыми маңызы туралы пікір білдірген.