Қазақша рефераттар

Қазақстан Республикасының мемлекеттік бюджеті

Қаржылық байланыстардың орасан зор әр алуандығында өзіндік ортақ белгілері бар оқшау сфераларды бөліп көрсетуге болады. Солардың бірі — мемлекеттің шаруашылық жүргізуші субъектілермен және халықпен қалыптастыратын қаржы қатынастары. Бұл қатынастар жалпы қоғамдық өнімнің құнын бөлудің ерекше саласын құрайды және қоғамдық қажеттіліктерді қанағаттандыруға арналған орталықтандырылған ақша қорын қалыптастырумен әрі пайдаланумен байланысты.

Қаржы қатынастарының осы жиынтығы «мемлекеттік бюджет» ұғымының экономикалық мазмұнын ашады. Экономикалық қатынастардың жиынтығы ретіндегі мемлекеттік бюджет объективті сипатқа ие: оның дербес бөлу сферасы ретінде өмір сүруі ұлғаймалы ұдайы өндірістің қажеттіліктерімен, мемлекеттің табиғатымен және функцияларымен байланысты.

Неліктен қаржы ресурстарын орталықтандыру қажет?

Мемлекет өз функцияларын орындау үшін тиісті орталықтандырылған ресурстарға мұқтаж. Ақша қаражаттарын орталықтандыру бүкіл ұлттық шаруашылық ауқымында үздіксіз ақша айналымын ұйымдастыруға, жалпы экономиканың жұмыс істеуін қамтамасыз етуге қажет.

Қазіргі кезеңде орталықтандырылған қаржы ресурстары мемлекетке қоғамдық өндірістің қажетті қарқыны мен үйлесімін сақтауға, салалық және аумақтық құрылымды жетілдіруге, басым бағдарламаларды қаржыландыруға, сондай-ақ ірі әлеуметтік өзгерістерді жүзеге асыруға мүмкіндік береді.

Орталықтандырудың нәтижесінде қаражаттар экономикалық және әлеуметтік дамудың шешуші учаскелеріне шоғырланып, мемлекеттің экономикалық және әлеуметтік саясатын табысты іске асыруға жағдай жасайды.

Мемлекеттік бюджеттің ерекшелік белгілері

Қаржы қатынастарының белгілі бір жиынтығы ретіндегі мемлекеттік бюджет жалпы қаржы категориясынан ажырататын белгілерге ие: бюджет қатынастары бөлгіштік сипатта болады, әрқашан ақша нысанында жүзеге асады және мақсатты ақша қорларын қалыптастырумен әрі пайдаланумен қатар жүреді. Сонымен бірге, бұл ерекшелік қаржыға ортақ белгілердің шеңберінен шықпайды.

Бюджетті бөлу сферасы ретінде сипаттайтын үш белгі

  1. 1

    Мемлекет жалпы қоғамдық өнімнің бір бөлігін оқшаулап, оны қоғамдық қажеттіліктерді қанағаттандыруға пайдаланатын бөлгіштік қатынастардың айрықша экономикалық нысаны болып табылады.

  2. 2

    Материалдық өндіріс қаржысынан және өндірістік емес сфера қаржысынан айырмашылығы — мемлекеттік бюджет ұлттық шаруашылықтың салалары, аумақтар, экономиканың секторлары және қоғамдық қызмет сфералары арасында құнды қайта бөлуге бағытталады.

  3. 3

    Қоғамдық өнімнің тауар нысанындағы қозғалысымен тікелей байланысты емес құндық бөліністің стадиясын білдіреді және белгілі бір үзіліспен жүзеге асады; ал қаржы қатынастары материалдық өндірісте де, өндірістік емес сферада да тауар-ақша қатынастарымен тығыз тоғысады.

Бюджеттік қор: экономикалық қатынастардың материалдық көрінісі

Мемлекеттік бюджет, кез келген басқа экономикалық категория сияқты, өндірістік қатынастарды білдіреді және оларға сәйкес келетін нақты материалдық-заттық нысанға ие: бюджет қатынастары мемлекеттің орталықтандырылған ақша қорында, яғни бюджеттік қорда заттанады. Осы арқылы қоғамда жүріп жатқан нақты экономикалық (бөлгіштік) процестер мемлекеттің жұмылдыратын және пайдаланатын ақша қаражаттарының ағымы ретінде көрінеді.

Бюджеттік қор деген не?

Бюджеттік қор — қоғамдық өнім мен ұлттық табыстың құндық бөліністің белгілі стадияларынан өткен, мемлекетке түсетін бөлігінің қозғалысын білдіретін объективті шарттасылған экономикалық нысан. Ол ұлғаймалы ұдайы өндіріс, халыққа әлеуметтік-мәдени қызмет көрсету, қорғаныс және басқару қажеттіліктерін қаржыландыруға бағытталады.

Қалыптасуы мен пайдаланылуы нені білдіреді?

Бюджеттік қордың қалыптасуы мен пайдаланылуы — құнды бөлу және қайта бөлуге байланысты оның қозғалыс процесі. Экономикалық категория ретінде мемлекеттік бюджет мемлекет пен қоғамдық өндірістің басқа қатысушылары арасында қоғамдық өнім құнын бөлу және қайта бөлу барысында туындайтын ақша қатынастарын қамтиды.

Мемлекеттік бюджеттің функциялары

Мемлекеттік бюджет жалпы қаржы категориясына тән бөлу және бақылау функцияларын орындайды. Бұл функциялардың мазмұны мен маңызы бюджет қатынастарының айрықша сипатымен айқындалады.

Бөлгіштік функция шеңберіндегі қосалқы функциялар

  • ұлттық табыс пен жалпы ішкі өнімді қайта бөлу;

  • экономиканы мемлекеттік реттеу және ынталандыру;

  • әлеуметтік саясатты қаржымен қамтамасыз ету;

  • орталықтандырылған ақша қорын жасау және пайдалануға бақылау жасау.

Неліктен бюджет «негізгі қаржы жоспары» деп аталады?

Мемлекеттік бюджетте қоғамдағы негізгі экономикалық процестер бейнеленеді, сондай-ақ негізгі қаржы институттары — салықтар, мемлекеттің шығыстары, мемлекеттік кредит, мемлекеттік қарыздар және т.б. — өзінің шоғырланған көрінісін табады. Сондықтан бюджет мемлекеттің негізгі қаржы жоспары ретінде сипатталады.

Бюджет нақты кезеңге, әдетте бір жылға жасалып, кірістер мен шығыстарды, сондай-ақ орталықтандырылған қаржы ресурстарының шешуші бөлігінің қозғалысын айқындайды. Оны негізгі қаржы жоспары деп тану ұлттық табысты қайта бөлудегі маңызды орнын, қаржы жоспарлары жүйесіндегі басым жағдайын және қоғамдық ұдайы өндірістегі айрықша рөлін көрсетеді.

Құқықтық міндеттілік

Елдің негізгі қаржы жоспарының көрсеткіштері Қазақстан Республикасы Парламенті жыл сайын қабылдайтын республикалық бюджет туралы заңға сәйкес міндетті түрде орындалуға тиіс.

Бюджет және экономиканы басқару

Мемлекеттік бюджет ұлттық экономиканы басқарудың басты механизмдерінің бірі. Ол экономикаға бюджеттік механизм арқылы ықпал етеді: бұл — мемлекеттің орталықтандырылған ақша қорын жасау мен пайдаланудың нысандары мен әдістерінің жиынтығы.

Экономиканы реттеу орталықтандырылған ақша қорының сандық көлемін айқындау, оны жасау мен бөлудің нысандары мен әдістерін реттеу, сондай-ақ бюджетті атқару процесінде қаржы ресурстарын қайта бөлу арқылы жүзеге асырылады.

Қорытынды тұжырым

Ақырында, мемлекеттік бюджет құқықтық тұрғыдан да бекітіледі: ол, мысалы, келесі қаржы жылына арналған республикалық бюджет туралы заң сияқты, мемлекет қабылдайтын негізгі заңнамалық актілердің бірі ретінде әрекет етеді.