Қазақстанда орыс-қазақ мектептері жүйесінің пайда болуы мен дамуы.
ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы Қазақстандағы білім беру кеңістігін түсіну үшін орыс-қазақ мектептерінің пайда болуы мен дамуын, сондай-ақ Н.И. Ильминский ұсынған педагогикалық жүйенің мазмұны мен ықпалын қатар қарастырған маңызды.
Қазақстандағы орыс-қазақ мектептері жүйесінің пайда болуы мен дамуы
Қарастырылып отырған кезеңде қазақ жері Ресей империясына толық қосылып болғаны белгілі. Патша өкіметінің отарлау саясатының жағымсыз қырларымен қатар, оның белгілі бір прогрессивтік ықпалы да болды: Қазақстанның Ресейге қосылуы қазақ халқы мәдениетінің дамуына және орыс мәдениетінің ықпалының күшеюіне ықпал етті.
ХІХ ғасырдың ортасында Ресейдің өзінде әлеуметтік-экономикалық өзгерістер күшейді. Ал ХІХ ғасырдың 60-жылдары Ресей тарихында сословиелік-крепостниктік тәрбие жүйесіне қарсы бағытталған педагогикалық ой-пікір жетістіктері айқын көрінген кезең болды. Осы жылдардағы қоғамдық-педагогикалық қозғалыс Ресей құрамындағы орыс емес халықтардың да педагогикалық көзқарастарына ерекше әсер етті.
Жүйенің кеңеюі
Қазақстанда ХІХ ғасырдың екінші жартысында әртүрлі типтегі орыс-қазақ мектептері ашыла бастады. Бұл мектептер әкімшілік қажеттіліктермен де, ағарту міндеттерімен де байланысты болды.
Тәртіп пен стандарттау
Оқу жылының ұзақтығы, қабылдау мерзімі, емтихан тәртібі, демалыс уақыты сияқты нормалар енгізіліп, мектеп ішкі өмірі жүйеленді.
Орынбор орыс-қазақ мектебі (1850)
Орынбор орыс-қазақ мектебі қазақ балаларына арналып, 1850 жылғы 22 тамызда салтанатты түрде ашылды. Мектепке 50 бала қабылданды.
Сол дәуірдегі оқу орындарына тән нақты тәртіп орнатылды: оқу мерзімі 7 жыл болып белгіленді; оқушыларды қабылдау әр екі жылда жүргізілді; жазғы демалыс уақыты 15 маусымнан 15 тамызға дейін болып бекітілді. Сабақ кестесі мен тәрбиеленушілердің демалысы реттеліп, емтихан ережелері жасалды.
Әкімшілік және ғылыми ықпал
Орынбордағы қазақ мектебінің жұмысына және жалпы Қазақстанда орыс білімін таратуға патша әкімшілігіндегі ресми басқару орындарында істеген орыс ғалымдарының ықпалы болды.
М.В. Ладыженскийден кейін Орынбор шекара комиссиясының төрағасы қызметіне шығыстанушы, шығыс тілдерін жетік меңгерген Василий Васильевич Григорьев (1816–1881) тағайындалды. Ол бұл қызметті 1854–1859 жылдары атқарды.
В.В. Григорьев әкімшілік жұмыспен қатар ғылыми зерттеулер жүргізіп, Орынбор өлкесі қазақтарының тарихы мен мәдениетін қарастырды. Ол отарлау саясатын жүргізуде қазақтардың тұрмысы, салты және қоғамдық қатынастарының ерекшеліктерін ескерудің қажеттігін атап көрсетті.
Нәтиже және шектеулер
Орынбор мектебі кең байтақ дала үшін оқушы саны аз оқу орны болды: 19 жыл ішінде бар болғаны 48 адам ғана бітірген. Кейін халыққа білім беру министрлігі мектептердің әртүрлі типтерін бірыңғай мемлекеттік жүйеге бағындырған тұста бұл мектеп жабылды.
Омбы, Троицк және Торғайдағы бастамалар
Ақмола мен Семей облыстары қазақтарының балалары үшін Омбы қаласында орыс мектебі ашылды. Оның құрылымы мен ішкі мазмұны Орынбор мектебіне ұқсас болды. Негізгі мақсат — төменгі басқару аппараты үшін қазақтар арасынан кадр даярлау еді. Оқушылар саны көп болмағанымен, Омбы мектебі аталған өңірлерде орыс білімін таратуда жағымды рөл атқарды.
1865 жылғы 1 қыркүйекте Троицк қаласында бастауыш мектеп салтанатты түрде ашылды. Бұл Қазақстанда бастауыш орыс-қазақ мектебін ұйымдастырудағы алғашқы жүйелі қадамдардың бірі болды.
Ы. Алтынсарин ұйымдастырған Торғай мектебі (1864)
Торғай қаласында Ыбырай Алтынсарин ұйымдастырған орыс-қазақ бастауыш мектебінің ашылуы ерекше мәнге ие. Бұл мектеп 1864 жылғы қаңтарда ашылып, жас мұғалімнің өмірінде үлкен із қалдырды.
Алтынсариннің Н.И. Ильминскийге (1864 ж. 10 наурыз) жазған хатынан:
«Осы жылы қаңтардың 8 күні менің көптен күткен арманым іске асып, мектеп ашылды. Оған 14 қазақ баласы кірді, бәрі де жақсы, есті балалар. Мен балаларды оқытуда қойға шапқан аш қасқырдай өте қызу кірістім».
Дерек: Ы. Алтынсарин. Таңдамалы шығармалары. Алматы, 1955. 273-бет.
Аймақтық мектеп түрлері және «орыс-түзем» үлгісі
Ішкі Бөкей Ордасында мектеп жүйесі ұзақ уақыт Астрахан губерниясы училищелерінің директорының қарамағында болды. Онда мектептердің негізгі түрлері: екі жылдық орыс-қазақ, бір жылдық үкіметтік және старшын мектептері еді.
Торғай және Орал облыстарында (Орынбор губерниясы құрамында) екі жылдық уездік, бір жылдық болыстық орыс-қазақ және ауыл мектептері ашылды.
Сырдария мен Жетісу облыстарында (Түркістан генерал-губернаторлығы құрамында) орыс-түзем мектептері жұмыс істеді.
Бағалау және тарихи нәтиже
Патша өкіметі бұл мектептерді отарлау саясатына сәйкес келетін негізгі оқу орындары ретінде қабылдады. Алайда зерттеуші Т. Тәжібаевтың пікірінше, орыс-қазақ мектебі үстем тап күткен нәтижені толық бере алмады: бітірушілердің едәуір бөлігі сауатын ашып, отарлау саясатының мәнін таныған соң езілген бұқара мүддесін қорғауға ұмтылды, ал кейбірі алдыңғы қатарлы қазақ интеллигенциясы қатарын толықтырды.
Дерек: Т.Т. Тәжібаев. ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы Қазақстандағы ағарту ісі мен мектептер. Алматы, 1962. 33-бет.
Н.И. Ильминскийдің педагогикалық жүйесі
Николай Иванович Ильминский (1822–1891) — Пенза губерниясындағы діни қызметкердің баласы. Ол Қазан діни академиясында білім алып, кейін сонда оқытушылық қызметке қалдырылды.
1851–1854 жылдары араб тілін тереңдетіп меңгеру және исламды зерттеу мақсатында Сирия, Палестина және Мысырда болды. Миссионерлік қызметке даярлық барысында татар және араб тілдерін жетік игерді.
1858 жылы Қазан діни академиясынан Орынбор шекара комиссиясына ауысып, 1861 жылдың соңына дейін қызмет атқарды. 1861 жылы Қазан университетінің түрік-татар кафедрасына профессор болды. 1872–1891 жылдары Қазандағы орыс-басқа ұлттар семинариясының директоры қызметін атқарды.
Тілдік және оқу-әдістемелік мұра
Ильминский 1858–1861 жылдары Орынборда тілмаш болып жүріп, қазақ тілін, салт-дәстүрін, тұрмысын зерттеп, ауыз әдебиеті үлгілерін жинады. Осы еңбектер негізінде «Қазақ тілін үйренуге арналған материалдар» (Қазан, 1861) атты сөздігі жарық көріп, қазақ мектептерінде оқу құралы ретінде пайдаланылды.
Кейін «Өздігінен орыс тілін үйренуші қазақтарға көмекші оқу құралы» (Қазан, 1874) атты еңбегін жариялады.
Ильминскийдің қызметі патша өкіметінің шығыстағы отарлау саясатымен тығыз байланысты болды. ХІХ ғасырдың 60-жылдарынан бастап патша өкіметі орыстандыру саясатын күшейтіп, бұл бағытта миссионерлерді кеңінен пайдаланды. Бұл контексте «миссионер» ұғымы — орыс емес халықтар арасында орыстандыру саясатын жүзеге асыруға қызмет еткен адамдарды білдіреді.
Идеялық өзек және қайшылық
Ильминский өз қызметінің мақсатын «орыс емес ұлттарды орыстандыру және оларды діні мен тілі жағынан орыс халқымен біріктіру» деп түсіндірді. Дегенмен оның мұрасын толық жоққа шығару да біржақты болар еді: реакциялық көзқарасына қарамастан, оның мектеп жүйесі объективті түрде білім берудің таралуына белгілі дәрежеде ықпал етті.
«Өздігінен орыс тілін үйренуші қазақтарға көмекші оқу құралы» — қазақ тіліндегі алғашқы оқу құралдарының бірі саналады. Оны құрастыруда Ильминский орыс тілін оқытуда қазақ тілін орыс тілімен салыстыру қағидасын ұстанды. Бұл еңбекті Ы. Алтынсарин жоғары бағалаған.
Дереккөздер
- Ы. Алтынсарин. Таңдамалы шығармалары. Алматы, 1955. 273-бет.
- Т.Т. Тәжібаев. ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы Қазақстандағы ағарту ісі мен мектептер. Алматы, 1962. 33-бет.