Қазақ операсының фольклорлық бастаулары

Қазақстанның ұлттық опера өнері — халықтың рухани қазынасын байытқан жаңа дәуірдің ерекше құбылысы. Бұл жанрдың өзегі орыс және еуропалық мәдени үрдістермен тоғыса отырып, ұлттық фольклорды кең қолдану арқылы халықтық мұраны жаңғыртуға бағытталды.

Қалыптасу жолы және алғашқы қиындықтар

Қазақстанда опера жанрының бірден орнығып кетуі оңай болған жоқ: оның жолында көптеген кедергілер тұрды. Жарты ғасыр ішінде жазылған 32 қазақ операсының бәрі бірдей табысқа жетпеді: кейбірінің сахналануы сәтсіз болды, бірқатары репертуарға тұрақтай алмады, ал енді біреулері қойылғаннан кейін көп ұзамай ұмыт қалды. Дегенмен, аз ғана бөлігі ұлттық музыка мәдениетінің алтын қорына еніп, классика дәрежесіне көтерілді.

Қазақ операсының бастауы мен дамуы бұрыннан қалыптасқан академиялық формалардың және әлемдік классикалық опера дәстүрінің ықпалында өрбіді. Соның өзінде дәстүрлі қазақ мәдениетінің жанрлық-образдық түрлері кеңінен пайдаланылды. Негізгі бағыт — дәстүрлі жанрлар мен әншілік-аспаптық фольклор үлгілерін жаңаша түрлендіру болды.

1930–1940 жылдар: халықтық музыканы кең қолдану

XX ғасырдың 30–40 жылдарында жазылған алғашқы операларда халықтық музыканы кең қолдану әдісі тарихи тұрғыдан орынды болды және өз нәтижесін берді. Бұл кезең ұлттық музыкалық материалды сахналық-партитуралық ойлауға бейімдеудің тәжірибелік мектебіне айналды.

Классикалық биіктер: «Абай» және «Біржан–Сара»

Опера өнерінің озық үлгілеріне алғашқы ұлттық сазгерлер А. Жұбанов пен Л. Хамидидің «Абай» (1944) және КСРО халық әртісі М. Төлебаевтың «Біржан–Сара» (1946) опералары жатады. Ұлттық опера өнерінің шын мәніндегі інжу-маржаны болған бұл шығармаларға 1949 жылы КСРО Мемлекеттік сыйлығы берілді.

Осыдан кейін музыкалық драматургияны жаңа сатыға көтеру үрдісі жеделдей түсті. Мәселен, Е. Брусиловскийдің «Дударай» (1953) операсы Мәриам Жагорқызының (Мария Рыкина, 1887–1950) осы аттас әнінің лейттақырыбына сүйеніп жазылды. Композитор тақырып пен сюжетті шебер қабыстырып, кейіпкерлер психологиясы мен жағдайлық өрістің баяндалуын әсерлі деңгейге жеткізді.

1960–1980 жылдар: сюжеттік-тақырыптық бетбұрыс

XX ғасырдың 60–80 жылдары опера елеулі өзгеріске ұшырады. Өзгеріс ең алдымен сюжеттік-тақырыптық негізге қатысты болды: шығармалардың басты өзегі ауызша поэтикалық фольклорға — батырлар жырына, лирикалық-романтикалық және әлеуметтік-тұрмыстық эпосқа сүйене бастады.

Халықтың эпикалық мұрасына бетбұрыс Қазақстандағы опера өнері дамуының заңды құбылысы еді. Эпикалық сюжеттер мен образдарды игеру, олардың бірегей көркем әлеміне бойлау — қазақ операсының ұлттық келбеті мен бағдарын айқындайтын басты қасиет.

Эпикалық сарындағы туындылар

Опералар: «Ер Тарғын», «Бекет», «Алпамыс»
Балеттер: «Қамбар–Назым», «Қозы Көрпеш–Баян сұлу», «Ақсақ құлан»

Ұлттық әдебиетпен байланыс және либретто дәстүрі

Қазақ операсының құндылығы мен тарихи маңызы — оның ұлттық классикалық әдебиетпен тығыз байланысында. Қаһармандық пен лирика, тарихта болған оқиғалар мен қиялды самғататын фантастика, дәуірдің өзекті мәселелері, бостандық үшін күрес, ұлттық мінез, тұрмыс пен талғам — мұның бәрі де қазақтың жазба әдебиетіне сүйене құрылған.

Либреттоға негіз болған авторлар

Мұхтар Әуезов: «Абай», «Бекет», «Еңлік–Кебек»
Бейімбет Майлин: «Жалбыр»
Сәбит Мұқанов: «Алтын астық»
Ғабит Мүсірепов: «Амангелді»
Сәкен Сейфуллин: «Көкшетау»
Сұлтанмахмұт Торайғыров: «Қамар сұлу»
Хамит Ерғалиев: «Махамбет» (либреттода Махамбет Өтемісұлының жыр-толғаулары қолданылған)

Концептуалдық негіз

Қазақ операсының сюжеттік өзегі, музыкалық әсері және тілдік семантикасы халықтың ежелгі мәдениетінен — поэтикалық, прозалық, музыкалық және орындаушылық дәстүрлерден бастау алады. Қазіргі қазақ операсының композициялық, жанрлық және тілдік құрылымын айқындайтын негізгі құбылыс та — осы сабақтастық.

Фольклордың опера тіліндегі тірек элементтері

Өлең-әндік материал және лейттақырып

Фольклорлық өлең-әндік материал көбіне басты кейіпкерлер мінезін сомдау үшін қолданылды. Мысалы, «Ер Тарғын» операсындағы «Алтыбасар», «Қамар сұлудағы» «Айтбай» сияқты әндер опералық музыкалық драматургияның маңызды компонентіне айналды. Дәлел ретінде «Елім-ай» әнінің Е. Брусиловскийдің «Жалбыр» және «Туған жер», сондай-ақ Е. Жұбанованың «Еңлік–Кебек» операларында бастамашы әуен ретінде қолданылуын атауға болады.

Опера мен театр табиғаты ауызша дәстүрмен тығыз байланысты. Бұл байланыс халық композиторлары мен әнші-ақындардың мұраларында айқын көрінеді: Ыбырай, Мұхит, Жаяу Мұса («Қыз Жібек»), Біржан сал, Ақан сері (осы аттас опералар), Иманжүсіп («Жалбыр»), Мәди («Ер Тарғын») және басқаларының шығармалары сахналық бейнелеуде кеңінен кәдеге асты.

Домбыра күйлерін жаңғырту және оркестрлік палитра

Ұлттық операда домбыра күйлерін жаңғырту (модификация) композициялық, жанрлық және тілдік деңгейлерді ескере отырып жүзеге асырылды. Соның нәтижесінде оркестр үні толыққанды шығып, әсері бай палитра қалыптасты.

Күй тақырыптары кездесетін мысалдар

«Жалбыр»: «Шора»
«Ер Тарғын»: «Балбырауын»
«Абай»: «Қосалқа», «Мерген»
«Песнь о целине»: «Дайрабай», «Махамбет» (Махамбет күйлері)

Бейнелеу құралдары

Домбыра күйлеріне тән «әндету» тәсілін С. Мұхамеджанов «Жұмбақ қыз» операсында тиімді пайдаланды. Қазақ ауылының мамыражай тұрмысын бейнелеуде Құрманғазының «Сарыарқа» күйі қолданылып, жігіттер квартеті орындауында күйдің салтанат пен шаттыққа толы екпіні айқын ашылды.

Речитатив түрлері және драматургиялық қызмет

Речитатив түрлері фабула талабына қарай, сондай-ақ шығарманың стильдік ерекшелігі мен музыкалық-драматургиялық концепциясына байланысты жаңарып отырады. Қазақ операсында декламациялық дәстүрді сақтай отырып жасалған речитативтердің әртүрлі типтері ұшырасады: әнмен немесе әнсіз, эпикалық баяндауға құрылған, ұйқасы мен ырғағы жетілген үлгілер.

Бұл бағыттағы алғашқы қадамды Е. Брусиловский жасап, «Ер Тарғын» операсында Қарт Қожақтың партиясы арқылы речитативтік үндестік тәсілін көрсетті. Мұндай шешімдерді Е. Рахмадиевтің «Алпамыс» (Жырау бейнесі), Ғ. Жұбанованың «Еңлік–Кебек» (Абыз бейнесі) операларынан да байқауға болады. Е. Жұбанова речитатив формасын пайдалана отырып, операның мелодиялық өрбуін сәтті шығара алды; мұнда ұлттық бояуы қанық, Әуезов прозасымен сабақтас сөз өрнегінің ықпалы да маңызды рөл атқарды.

«Еңлік–Кебек» операсындағы рельефті речитатив күрделі драмалық хикаяның түйінін шешуге қызмет етті. Әсіресе, жағымсыз кейіпкерлерді сомдауда речитатив ықпалды құралға айналды (Еспенбет би бейнесі).

Терме, желдірме, толғау: опера архитектоникасындағы ұлттық өзек

Қазақ операсының музыкалық архитектоникасының басты ерекшелігі — фольклордағы көне үрдістерді, атап айтқанда терме, желдірме, толғауларды кеңінен пайдалануында. Бұл формалар ұлттық колорит беріп қана қоймай, композициялық тұтастықты, опера тілінің шешендігін және сюжеттік динамиканы күшейтті.

Толғауды мазмұны мен құрылымы жағынан философиялық ойға, қоғамдық-әлеуметтік үндеуге, азаматтық пен адамгершілік биіктеріне құрылған опералық монологпен салыстыруға болады. Осы тұрғыда толғаудың жанрлық элементтерін сақтай отырып жазылған «Абай» (А. Жұбанов, Л. Хамиди), «Құрманғазы» (А. Жұбанов, Ғ. Жұбанова), «Махамбет» (Б. Жұманиязов) операларындағы монологтар мәнді мысал болады.

Әсем әуенмен еркін шырқалатын, тілі өткір, ырғағы жүрдек терме формасы қазақ операсында опералық речитативтің бірегей түрі ретінде орнықты. Сәтті термелер қатарында Шегенің («Қыз Жібек», Е. Брусиловский), Манаптың («Жамбыл мен Айкүміс», Л. Хамиди), Естайдың («Біржан–Сара», М. Төлебаев), Жамбылдың («Жиырма сегіз батыры», Ғ. Жұбанова) термелерін атауға болады.

Хор мәдениеті және жоқтау жанры

Операдағы жанрлық-семантикалық белгілердің бірқатары қазақ дәстүріндегі хормен ән айту тәжірибесімен де байланысты. Бұл синкреттік өнер түрі монодиялық ән мәдениетінен туып, күй мен ән сияқты ұлттық мінезді, халықтың ғұрпы мен әдебін, елдің тұтастығын айқындайды.

Қазақ операларындағы оқиғаның ширығуына әсер еткен маңызды музыкалық-сахналық факторлардың бірі — жоқтау өлеңдерінің әулеттік-ғұрыптық жанры. Алғаш «Қыз Жібек» операсына Мұхиттың «Дүние-ай» әні тақырыбымен енген жоқтау сарыны кейін «Абай» (4-актідегі Ажардың жоқтауы), «Біржан–Сара» (финалдағы Біржанның шешесінің жоқтауы), «Төлеген Тоқтаров» (А. Жұбанов, Л. Хамиди; 1-актідегі Р. Елебаев шығарған «Жас қазақ» ән-реквиемі) сияқты айтулы қойылымдардың құрамдас бөлігіне айналды.

Ақындық дәстүрдің сахнадағы шоғырлануы: «Біржан–Сара»

Ақындық дәстүрдің жалғасуының символдық көрінісі М. Төлебаевтың «Біржан–Сара» операсында (либреттосы Қ. Жұмалиевтікі) ерекше әсерлі ашылады. Мұндағы оқиға тарихта болған тұлғалар — Біржан сал Қожағұлұлы (1834–1897) мен Сара Тастамбекқызы (1853–1907) төңірегінде өрбиді.

Драматургиялық түйін

Драматургиялық және эмоциялық тартыстың ең жоғары шегі — ақындар айтысы көрінісінде айқындалады; дәл осы сахнада кейіпкерлердің өнері мен еркіндік рухы, қоғамдық қысым мен жеке тағдыр қақтығысы барынша өткірлене түседі.