Материалдық емес активтер есебі туралы
Материалдық емес активтер есебі
Материалдық емес активтер (МЕА) — нақты табиғи нысаны жоқ, ақша немесе зат түріндегі активтерге жатпайтын, бірақ құнмен бағаланатын және кәсіпорынға ұзақ уақыт бойы (бір жылдан артық) өнім өндіру, тауар сату, қызмет көрсету, негізгі құралдарды жалға беру немесе әкімшілік қызмет барысында қосымша табыс әкелетін активтер.
Негізгі белгісі
Актив кәсіпорынға ұзақ мерзімді экономикалық пайда әкелуі тиіс; әйтпесе оны актив ретінде танудың мәні жоқ.
Жіктелуі: материалдық емес активтердің негізгі түрлері
Лицензиялық келісімдер
Үкіметтік органдар немесе муниципалитет беретін құқықтар. Әдетте қоғамдық меншікті монополиялық пайдалануға қатысты (мысалы, электр желілеріне қоғамдық жерді пайдалану және т.б.).
Бағдарламалық қамтамасыз ету
Сатып алынуы мүмкін немесе субъектінің өзі әзірлейді. Ішкі және/немесе сыртқы мақсаттарға арналған ақпараттық шешімдерден тұрады.
Патенттер
Заңды түрде танылған және тіркелген айрықша құқықтар. Белгілі бір өнімді шығаруға немесе ерекше процесс пен технологияны пайдалануға эксклюзивті құқық береді.
Ұйымдастыру шығындары
Ұйымды құру және тіркеу, орын ауыстыру, жарнама, ұзақ мерзімді алдын ала төлемдер (мысалы, бірнеше жыл бұрын аванс ретінде төленетін сақтандыру) сияқты шығындар. Нәтижесі, әдетте, болашақ кезеңдерде байқалады.
Гудвиль
Сатып алушы үшін кәсіпорынның жағымды сипаттамаларына байланысты қалыптасатын құндылық. Көбіне кәсіпорынды толық сатып алу немесе бірігу кезінде пайда болады және сатып алу бағасы мен таза активтердің әділ құны арасындағы айырма ретінде қарастырылады.
Таза капитал ұғымы
Таза капитал = капитал − міндеттемелер.
Авторлық құқықтар, сауда маркалары, франшизалар
Авторлық құқық — шығарма, әзірлеме және т.б. нәтижелерін заңмен қорғау нысаны. Сауда маркасы (тауарлық белгі) — ұйымды/өнімді/қызметті айқындайтын атау, рәміз немесе белгі. Франшиза — мемлекеттік меншікті пайдалану немесе коммуналдық қызмет көрсету сияқты қызмет түрлеріне берілетін құқық.
Тану және пайда болу көздері
- Басқа заңды немесе жеке тұлғалардан сатып алу арқылы.
- Тегін (қайтарымсыз) алу, субсидия немесе сый ретінде алу арқылы.
- Кәсіпорын ішінде әзірлеу/ойлап табу нәтижесінде.
МЕА-ны активтер қатарына жатқызу тәртібі және құрамы қолданыстағы заңнама мен тиісті нормативтік актілер арқылы реттеледі.
Бастапқы құн бойынша бағалау
Материалдық емес активтер кәсіпорынның балансында бастапқы құны бойынша танылады. Бастапқы құнды анықтау тәсілі активтің қалай алынғанына байланысты.
1) Жарғылық капиталға үлес ретінде енгізілген МЕА
Құны тараптардың (құрылтайшылар мен үлес қосушылардың) нақты келісімі бойынша бағаланады.
2) Тегін (қайтарымсыз) алынған МЕА
Алынған сәттегі нарықтық баға бойынша бағаланады.
3) Сатып алынған МЕА
Сатып алу құны және объектіні пайдалануға жеткізуге байланысты шығындар сомасының жиынтығы бойынша бағаланады. Бұл — баланстық бағалаудың жалпы тәсілі.
Ерекше мысал: «Ноу-хау»
«Ноу-хау» — кәсіпорынға табыс әкелетін жаңа технологиялық шешімдер, құпия мәліметтер, айрықша құқықтар және ғылыми/тәжірибелік жаңалықтар. Патентке ұқсас болғанымен, одан айырмашылығы — көп жағдайда бастапқы құны кәсіпорын балансқа қабылдайтын сәттегі тараптардың нақты келісімімен белгіленеді.
Патент, әдетте, сатып алынады және оған нақты жұмсалған шығындарға байланысты айқын бастапқы құн қалыптасады.
Негізгі ұғымдарды нақтылау
Лицензиялық келісімдердің мазмұны
Бұл — бір заңды тұлғаның белгілі бір өнімді өндіру немесе сату құқығын екінші заңды тұлғаға беруі. Құқықты алған кәсіпорын лицензия берушіге келісімде көзделген төлемді жасайды немесе өзге міндеттемелерді орындайды.
Бағдарламалық қамтамасыз етудің мәні
Кәсіпорынның алдағы кезеңдердегі жұмыстарына қызмет ететін және табыс әкелуге ықпал ететін ақпараттар мен деректерді өңдеуге арналған бағдарламалық өнімдер.
Патенттің екі қолданылуы
- Жаңалықты, өнертабысты мемлекеттік түрде мойындайтын және оны пайдалануға айрықша құқық беретін құжат.
- Кәсіпкерліктің кейбір түрлерімен айналысуға құқық беретін құжат (қолданыстағы тәртіпке сай).
Патент алу кезінде патенттік баж төленеді.
Ұйымдастыру шығындарына не кіреді
Кәсіпорынды жаңадан құру кезінде жұмсалған шығындар: тіркеу үшін төлемдер, жарнамаға төлемдер және басқа да ілеспе шығындар.
Гудвиль (фирма бағасы)
Гудвиль материалдық емес актив ретінде, әдетте, бір кәсіпорын екіншісін толық сатып алған кезде немесе ұйымдар біріктірілген кезде қалыптасады. Ол сатып алынған кәсіпорынның нақты сатып алу бағасы мен оның таза активтерінің (немесе активтерінің баланстық/әділ құнының) арасындағы айырмамен сипатталады.
Жағымды гудвиль
Сатып алу бағасы таза активтер құнынан жоғары болған жағдайдағы айырма.
Жағымсыз гудвиль
Сатып алу бағасы таза активтер құнынан төмен болған жағдайдағы айырма.
Материалдық емес активтердің амортизациясы
Материалдық емес активтер пайдалану барысында біртіндеп тозады (экономикалық пайда әкелу қабілеті төмендейді). Актив кәсіпорынға пайда әкелмесе, оны актив ретінде есептеудің қажеттілігі болмайды; мұндай жағдайда жұмсалған шығындар ұйымның зияны ретінде қарастырылады.
Амортизациялық аударым қалай есептеледі
МЕА құнының бір бөлігі оның пайдалы қызмет ету мерзімі ішінде ай сайын өндіріс шығындарына (немесе тиісті шығындар шоттарына) жатқызылады. Амортизация мөлшері бастапқы құн мен пайдалану мерзіміне байланысты анықталады.
Пайдалы қызмет ету мерзімі
- Кәсіпорынның қызмет ету мерзімінен аспауы тиіс.
- Егер мерзімді сенімді анықтау мүмкін болмаса, амортизация 10 жылға есептеледі (бірақ ұйым қызмет ету мерзімінен аспайды).
Амортизациялық құн және жойылу құны
Амортизациялық құн = бастапқы құн − жойылу құны. Жойылу құны, әдетте, нөлге тең деп қабылданады, егер пайдалы қызмет ету мерзімі соңында үшінші тараптың сатып алу туралы міндеттемесі болмаса немесе осы актив түрі үшін белсенді нарықтың болуы ықтимал болмаса.
Белсенді нарық қашан бар деп есептеледі
- Нарықтағы тауарлар (құқықтар) біртекті болғанда (мысалы, кейбір бағдарламалық өнімдер нарығы).
- Мәмілеге келуге дайын сатушылар мен сатып алушыларды кез келген уақытта табуға болатын жағдайда.
Материалдық емес активтердің тозуы бухгалтерлік есептің шоттар жоспарындағы «Материалдық емес активтердің амортизациясы» шоттарында есепке алынады.