Несие
Несие жүйесінің экономикадағы рөлі
Несие — ақшалай айналым мен сауда-саттыққа сүйеніп, несиелік операцияларды жүзеге асыруға бағытталған кәсіпкерлік қызметтің ерекше саласы. Мұндай операцияларды әртүрлі несиелік институттар атқарады, алайда шаруашылық айналымына қызмет көрсетуде ауқымы мен маңызы бойынша жетекші орын банктерге тиесілі.
Нарықтық экономикада несие жүйесі маңызды қызмет атқарады: кәсіпорындардың, ұйымдардың және халықтың есеп айырысулары мен төлемдерін қамтамасыз етеді; уақытша бос ақшалай қаражатты, халықтың жинақтары мен табыстарын жұмылдырып, оларды жұмыс істейтін капиталға айналдырады. Сонымен бірге несие жүйесі сақтандыру, делдалдық, инвестициялық, сенімгерлік, кеңес беру сияқты көптеген операцияларды жүргізуге мүмкіндік береді.
Назар аударатын ой
Несие жүйесі — тек қарыз беру механизмі емес, ол капиталды қайта бөлудің, төлем тәртібін тұрақтандырудың және экономикалық белсенділікті қолдаудың негізгі инфрақұрылымы.
Несиенің формалары мен негізгі түрлері
Несиенің екі негізгі формасы қарастырылады: коммерциялық және банктік. Бұған қоса, тәжірибеде тұтыну, мемлекеттік, халықаралық, үкіметаралық, фирмалық және басқа да түрлері кең қолданылады.
Коммерциялық несие
Коммерциялық несие — жеткізушінің сатып алушыға тауар немесе қызмет үшін төлемді кейінге қалдыруы. Бұл формада несие объектісі ретінде тауарлық капитал қызмет етеді.
- Қарыз капиталы өнеркәсіптік капиталмен тығыз байланысады.
- Негізгі мақсаты — тауарды өткізуді жеделдету.
Тұтыну несиесі
Тұтыну несиесі — халыққа тұтыну тауарларын сатып алу және тұрмыстық қызметтерді төлеу үшін берілетін несие. Ол екі арна арқылы көрінеді: коммерциялық (бөлшек саудада төлемді кейінге қалдырып сату) және банктік (тұтыну мақсаттарына берілетін қарыз).
Тұтыну несиесінің негізгі міндеті — халыққа тауарларды сатуды қолдау. Бұл несие бөлшек саудамен тығыз байланысты: тауар айналымы өскен сайын несие көлемі артады, ал тұрғындарды несиелеудің кеңеюі төлем қабілетті сұранысты күшейтеді. Бұл тәуелділік әсіресе нарықтың тауармен қамтылу жағдайында айқын байқалады.
Ипотекалық несие
Ипотекалық несие — жылжымайтын мүлікті (жер, тұрғын үй, өндірістік ғимараттар) кепілге алып берілетін қарыз.
Мемлекеттік несие
Мемлекеттік несие — қарыз алушы немесе кредитор ретінде мемлекет пен жергілікті билік органдары қатысатын, азаматтармен және заңды тұлғалармен арадағы несиелік қатынастар жиынтығы.
- Негізгі формасы — мемлекеттік займдар.
- Қосымша құралдар — қысқа мерзімді қазыналық міндеттемелер және жинақ кассаларындағы салымдар.
Қысқа мерзімді қазыналық міндеттемелер (вексельдер және басқа да құралдар) ресми түрде бюджеттегі уақытша кассалық алшақтықты жабу үшін шығарылғанымен, тәжірибеде олар көбіне бюджет тапшылығына байланысты қолданылады. Қазақстанда 1994 жылдың сәуір айынан бастап қазыналық вексельдер аукционы тұрақты түрде өткізіліп келеді.
Халықаралық несие
Халықаралық несие — халықаралық экономикалық қатынастар аясында валюталық және тауарлық ресурстарды қайтарымдылық және пайыз төлеу шарттарымен беру арқылы көрінетін қарыз капиталы қозғалысының формасы.
Кредиторлар мен қарыз алушылар ретінде банктер, жеке тұлғалар, кәсіпорындар, мемлекеттік мекемелер, сондай-ақ халықаралық және аймақтық ұйымдар қатысады.
Парабанктік сектор: несиелік институттардың түрлері
Кейбір экономикалық әдебиеттерде парабанктік жүйе құрамындағы несиелік мекемелер қатарына ломбардтар, несиелік серіктестіктер, несиелік қоғамдар мен одақтар енгізіледі. Бұл құрылымдар банктерді толықтырып, белгілі бір нишаларда маманданады.
Ломбардтар
Ломбардтар — жылжитын мүлікті кепілге алып, қысқа мерзімге ссуда беретін несиелік мекемелер. Тарихи тұрғыда олар өсімқорлық несие беретін жеке меншік кәсіпорын ретінде қалыптасты.
- Негізгі кепіл: бағалы металдар мен асыл тастар (бағалы қағаздардан басқа).
- Әдетте 30 күнге дейін, кепіл құнының 50–80% мөлшерінде беріледі.
- Қосымша қызметтер: құндылықтарды сақтау және комиссиямен кепіл мүлкін сату.
Несиелік серіктестіктер
Несиелік серіктестік — өз мүшелеріне несие және есеп айырысу қызметін көрсету мақсатында құрылған несиелік мекеме. Жарғылық капитал пайлық жарналар мен міндетті кіру жарнасы арқылы қалыптасады; енгізілген үлес мүшелік тоқтатылған жағдайда, әдетте, қайтарылмайды.
Мүшелері ретінде кооперативтер, жалгерлік кәсіпорындар, банктер, шағын және орта бизнес субъектілері, сондай-ақ жеке тұлғалар қатыса алады.
Операциялар
- Пассив: салымдарды тарту, займдарды орналастыру.
- Актив: ссудалық, комиссиондық, сауда-делдалдық операциялар.
Ауыл шаруашылығы несиелік қоғамдары мен серіктестіктері
Несиелік серіктестіктің бір түрі ретінде ауыл шаруашылығы несиелік қоғамдары аталады. Олардың құрылтайшылары қатарында Орталық банк, коммерциялық және мамандандырылған банктер, үкімет құрылымдары, сондай-ақ жеке және заңды тұлғалар болуы мүмкін.
- Негізгі қызметі Ауыл шаруашылығына несие және есеп айырысу қызметін көрсету.
- Нені несиелейді Шаруашылық заттары, мал, тұқым, тыңайтқыш, сондай-ақ өзге шығындар.
- Клиенттері Шаруа қожалықтары, фермерлер, ауыл шаруашылық кәсіпорындары.
- Операциялары Қысқа және орта мерзімді ссудалар, салым қабылдау, делдалдық қызмет.
Ұйымдастыру ерекшелігі ретінде бірқатар салықтық жеңілдіктер аталады: мысалы, табыс салығынан босатылуы және үлес қосушыларға берілетін жеңілдіктер.
Несиелік одақтар және өзара несие қоғамдары
Несиелік одақтар — белгілі бір жеке тұлғалардан немесе ұсақ несиелік мекемелерден құралатын несиелік кооперативтер. Олар, әдетте, екі типте кездеседі:
- Қысқа мерзімді тұтыну несиесін беру үшін кәсіби немесе аумақтық белгі бойынша бірігетін тұлғалар тобы.
- Ерікті түрде қосылған дербес несиелік серіктестіктер (мысалы, ссуда-жинақ серіктестіктері, өзара несие қоғамдары, кооперативтер және т.б.).
Одақ капиталы мүшелердің үлестік жарналары, пайларды төлеу және займдарды шығару арқылы қалыптасады. Негізгі операциялары: салым тарту, займ шығару, мүшелеріне қамтамасыз етілген ссуда беру, вексельдерді есепке алу, сауда-делдалдық және комиссиондық қызметтер, сондай-ақ кеңес беру мен аудит.
Өзара несие қоғамдары қызметінің сипаты бойынша шағын және орта бизнеске қызмет көрсететін коммерциялық банктерге ұқсас.
Қазақстан контексі және қорытынды ой
Авторлық пайым бойынша, Қазақстан Республикасындағы банктер несие жүйесінің аталған түрлерін толық әрі тиімді қолданса, халықтың өмір сапасы мен елдің әлеуметтік-экономикалық жағдайын жақсартуға ықпал етер еді.
Макроэкономикалық ескертпе
2007 жылы барабар ақша-кредит саясатын жүргізу қаржы нарығындағы тұрақтылықты қамтамасыз етіп, елдегі жоғары экономикалық өсімді белгілі бір дәрежеде сақтауға ықпал етті.
Қысқаша түйін
- Банктер — несие жүйесінің негізгі өзегі, төлемдер мен капиталды қайта бөлуді ұйымдастырады.
- Коммерциялық несие тауар өткізуді жылдамдатады, ал тұтыну несиесі бөлшек сауда сұранысын күшейтеді.
- Ипотека жылжымайтын мүлік кепіліне сүйенеді, мемлекеттік несие бюджет пен займ құралдары арқылы көрінеді.
- Парабанктік ұйымдар (ломбард, серіктестік, одақ) — нақты сегменттерге бағытталған маманданған институттар.