Франчайзинг
Шағын бизнесті бастау: франчайзинг және отбасылық бизнес
Республикамыз үшін шағын бизнестің негізін қалау формаларының ішінде жаңа бизнес құрумен қатар, франчайзинг пен отбасылық бизнес ең өзекті бағыттардың бірі саналады. Бұл екі модель кәсіпкерге тәуекелді басқаруға, тәжірибені жылдам игеруге және нарыққа тиімді кіруге мүмкіндік береді.
Франчайзинг: мәні, тарихы және қолданылуы
Қысқаша тарих
Алғашқы франчайзинг келісім XIX ғасырда тігін машинасын өндіретін компания мен оның дилері арасында жасалды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін франчайзинг қағидаттары фармацевтикада, бөлшек саудада және қонақ үй бизнесінде кеңінен таралды.
Франчайзер нені береді?
Франчайзер франчайзиға фирма атауын, сауда маркасын, өнімін, технологиясын, «ноу-хау» және басқа да бизнес құралдарын пайдалану құқығын береді. Бұл жаңа бастаушыға дайын тәжірибеге сүйеніп, жұмысты жылдамырақ жолға қоюға көмектеседі.
Неге тиімді?
Франчайзинг кәсіпкерге нарықта танылған брендпен жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Сондықтан шетелде кәсіпорындардың елеулі бөлігі франчайзингтік форматта жұмыс істейтіні кездейсоқ емес.
Франчайзингтік қатынастардың негізгі типтері
Франчайзингтік қатынастар жүйесі салыстырмалы түрде жаңа құбылыс болғандықтан, оның негізгі түрлерін нақты ажырату маңызды. Әдетте үш типі көрсетіледі:
-
1
Франчайзер — өндіруші немесе қызмет көрсетуші: өнім өндіру немесе қызмет көрсету құқығын франчайзиға береді.
-
2
Франчайзер — негізгі өндіруші: өз өнімін көтерме сату құқығын франчайзиға береді.
-
3
Франчайзер — көтерме сатушы: тауарды бөлшек сату құқығын франчайзи фирмасына береді.
Маркетингтік және басқарушылық қолдау
Маркетингтік көмектің мәні — франчайзи франчайзердің жақсы танылған, кең тұтынушылар базасы бар сауда маркасын және атауын пайдаланады. Әдетте франчайзидің жарнамаға және тауарды ілгерілетуге қосымша шығын жұмсауы талап етілмейді, өйткені бұл жұмысты франчайзер ұйымдастырады.
Оқыту және әзірлеу барысында франчайзер жиі түрде бизнесті басқарудың негізгі әдістерін үйретеді. Осы артықшылықтар франчайзиға бизнесті тез бастап қана қоймай, алғашқы кезеңнен-ақ тұрақты жұмыс істеу ықтималдығын арттыруға көмектеседі.
Франчайзингтің кемшіліктері және шектеулері
Құны және төлем құрылымы
Негізгі кемшіліктердің бірі — франчайзингтің құны. Ең алдымен франчайзи франчайзердің сауда маркасын, атауын, технологиясын, «ноу-хауын» және басқа ресурстарын пайдалануға құқық алғаны үшін франчайзингтік төлем төлейді.
Егер франчайзер жаңа компания болса немесе қарқынды өсіп жатса, капиталға қажеттілігі күрт артып, ол бұл мәселені франчайзи қаражаты есебінен шешуге ұмтылуы мүмкін. Мұндай жағдайда төлем көлемі жоғары болады, сондықтан көптеген франчайзилер әріптес таңдағанда ірі әрі орныққан фирмаларды артық көреді.
Бұдан бөлек, франчайзи материалдар мен толықтырушы бөлшектерге, құрал-жабдыққа, еңбекақы төлеуге және операциялық шығындарға жауап береді. Шығын мөлшері франчайзи фирмасының түріне және келісім сипатына тәуелді.
Өсу, мерзім және тәуелсіздік шектеулері
Фирманың аумақтық өрісін кеңейту көбіне негізгі өсу жолы болғанымен, франчайзингте дәл осы фактор шектеуге айналуы мүмкін: франчайзи шартта көрсетілген аумақта ғана әрекет етеді.
- Шарт мерзімі мен жаңарту талаптары;
- Өсу қарқыны мен стратегияға ықпал ететін талаптар;
- Операциялық тәуелсіздіктің шектелуі.
Дегенмен аталған кемшіліктерге қарамастан, франчайзинг әлем бойынша бизнесті ұйымдастырудың толыққанды нысаны ретінде танылған және соңғы жылдары оның таралу үрдісі күшейіп келеді.
Әлемдік ауқым және интернационалдану
Өсім динамикасы
1970–1990 жылдары франчайзингтік фирмалар арқылы жүзеге асқан сатылым көлемі шамамен 10–15% аралығында өсті.
АҚШ бойынша көрсеткіштер
Франчайзингтік жүйе арқылы сатылым мен қызмет көрсету көлемі 758 млрд доллар болды. Франчайзерлер саны — 2177, франчайзилер — 542 000.
Шетел нарықтары
АҚШ-тағы 374 франчайзердің шетелде 35 000 франчайзилері бар. Олардың 75% Канадада, Жапонияда, Шығыс Еуропада және Австралияда орналасқан.
Неге франчайзерлер шетелге шығады?
Интернационалдану көбіне капитал салымы жоғары пайда әкелетін, бөлшек және сервистік желісі дамыған елдерге ұмтылудан басталады. Сонымен қатар әлеуеті жоғары нарықтарды иеленіп, сол жерде ықпалын орнату франчайзер үшін маңызды дәлелдеме факторға айналады.
Тежейтін факторлар
Халықаралық франчайзингті тежейтін негізгі себептер: шетелге шығумен байланысты шығындар, халықаралық менеджмент тәжірибесінің жеткіліксіздігі және әр елдің заңнамалық тосқауылдары. Франчайзер, әдетте, нарықтық стратегияны түбегейлі өзгертуді талап етпейтін және табыс деңгейі сақталатын елдерді іздейді.
Қазақстан үшін мүмкіндіктер
Қазақстандық кәсіпкерлер үшін халықаралық франчайзинг көбіне бірлескен кәсіпорын құру, лицензия сатып алу, тікелей инвестиция және мемлекетаралық келісімдер түрінде іске асуы мүмкін. Бұл бағытта белгілі бір жұмыстар атқарылып жатыр, алайда батыс бизнесі үшін Қазақстан нарығының әлеуеті мен даму қарқыны жөніндегі ақпарат әлі де жеткіліксіз болуы ықтимал.
Шетелдік франчайзерлер үшін ықтимал тартымды факторлар:
- салыстырмалы арзан жұмыс күші және жоғары білікті мамандар;
- қолда бар ресурстар және инфрақұрылымның біртіндеп оңтайлануы;
- саяси тұрақтылық;
- кәсіпкерлікті қолдауға бағытталған мемлекеттік саясат.
Отбасылық бизнес: симбиоз, артықшылықтар және басқару үлгілері
Отбасы мен бизнестің ортақ кеңістігі
Шағын бизнесті бастаудың тағы бір маңызды жолы — отбасы мүшелерінің күшімен құрылып, жұмыс істейтін отбасылық бизнес. Отбасылық кәсіпорындардың көбі шағын болғанымен, уақыт өте келе ірі компанияға айналып, сонымен қатар отбасылық сипатын сақтап қалатын мысалдар да кездеседі.
Кез келген отбасылық бизнес — бұл отбасы мен бизнестің симбиозы: отбасының мақсаты — балаларды тәрбиелеу және отбасы мүшелеріне қамқор болу, ал бизнестің мақсаты — өндіріс, сауда немесе қызмет көрсету арқылы пайда табу. Көп жағдайда бұл мақсаттар бірін-бірі толықтырады, бірақ кейде қайшылық та туындайды.
Артықшылықтары мен тәуекелдері
Отбасылық бизнестің басты артықшылығы — қиындықтарға қарамастан істі жалғастыруға көмектесетін туыстық байланыстың беріктігі. Отбасы мүшелері ағымдағы қажеттіліктер үшін еңбекақысы мен дивидендтерін уақытша құрбан етуге жиі дайын болады.
Отбасылық бизнестің негізгі сипаттары ретінде көбіне мыналар аталады:
- жұмысқа берілгендік;
- жоғары әдептік нормалар;
- тұтынушы алдындағы тікелей жауапкершілік.
Сондай-ақ отбасылық кәсіпорындар ірі корпорациялармен салыстырғанда қызметкерлерге қамқорлық деңгейінің жоғары болуымен ерекшеленуі мүмкін.
Отбасының қатысу деңгейі бойынша жіктеу
Отбасылық бизнес көлемі, ұсынатын өнімі және қызмет түрлері бойынша әр алуан. Отбасының қатысу деңгейіне қарай оны мынадай үлгілерге бөлуге болады:
Толық отбасылық басқару — бизнес толықтай отбасы тарапынан басқарылады және бақыланады.
Отбасы бақылайды, кәсіби менеджер басқарады — меншік пен бақылау отбасында, ал күнделікті басқару маман менеджерлерге беріледі.
Отбасы басқармайтын бизнес — отбасы қатысуы шектеулі немесе басқару құрылымына тікелей араласпайды.