Хадис туралы
Иман, шүкір және тарихи мұра
Алхамдулилла, біз мұсылманбыз. Дініміз — Ислам. Бұған ешбір шәк-шүбәміз жоқ және мұны мақтан етеміз. Мұсылман болғанымыз үшін Аллаға қанша шүкіршілік етсек те аз.
Тағы бір мақтанышымыз — әлемге әйгілі ілім иелерінің біздің өңірден шығуы: хадис ғылымының алыбы Имам Мұхаммад ибн Исмайл әл-Бұхари, сенім (ақида) ілімінде әйгілі Имам Әбу Мансур әл-Матуриди, сондай-ақ Ибн Сина, әл-Фараби, Қожа Ахмет Ясауи, Махмуд Қашқари, Жүсіп Баласағұни сынды даналарымыз — осы киелі топырақтың перзенттері.
Қалалар мен өркениет ізі
Бұхара: ілім мен сәулет
Бұхара — хадис пен фиқһ ілімі өркендеген мекен. «Сахих әл-Бұхари» секілді хадис жинақтары, сондай-ақ фиқһқа қатысты «Мухтасар әл-Уиқая», «әл-Хидая» тәрізді еңбектер жазылып, оқылған дәуірдің ізі осы шаһарда сақталған.
Бүгін де Бұхараның сәулетті күмбездері мен еңселі мұнаралары сол алтын дәуірдің үнін жеткізіп, тарихымызды еске салады.
Түркістан: руханияттың мәңгілік белгісі
Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесі — рухани өрлеудің, ілім мен тәрбиенің мәңгілік айғағы. Бұл мұра халқымыздың дінге, мәдениетке және ізгілікке бай дәстүрін көз алдымызға әкеледі.
Қазан: діни баспа ісінің орталығы және үзіліс
Бір кезеңде Қазан қаласы Құран Кәрім тәфсірлері мен көптеген діни кітаптар басылып, кең таралған үлкен орталық еді. Алайда кейін бұл баспаханалар тоқтап, діни медресе мен діни баспасөздің әлсіреуі салдарынан көпшілік дін ілімінен және діни мінез-құлықтан қағыс қалды.
Бүгін дінге бет бұрып, құлшылықтың талаптарын орындауға талпынған көптеген адам Құран Кәрім мен өзге де қажетті кітаптарды табуда қиындық көреді. Бұған қоса, діни басылымдарға шектеу қойылып қана қоймай, дінге қарсы бағытталған қатаң үгіт-насихат жүргізіліп, түрлі жолмен дінді қорлау мен төмендету әрекеттері орын алды.
Неге хадисті оқу маңызды?
Осындай жағдайда мұсылман жұртшылығы діни үгіт-насихатқа ерекше мұқтаж, әрі оны ықыласпен қабылдауға дайын. Сондықтан елдің бұл діни қажетіне үлес қоса отырып, таңдаулы ахлақи хадистерді түсіндіруді жөн көрдім.
Ұсынылатын хадистерді шынайы ықыласпен оқып, көңілге тоқып, Пайғамбарымыздың (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) өсиеттеріне амал етсеңіздер — Алла да жақсы көреді, Пайғамбар да сүйеді. Ел ішінде де қадір-құрметке ие болып, ақыретте де Пайғамбарымыздың шапағатына бөленген құлдардан боласыздар.
Хадиске қатысты түсініктер
Сахабалардың ұқыптылығы
Пайғамбарымыздың (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) хадистері аса құрметтелген. Сахабалар Оның бұйырғанын дереу жаттап алып, бір-біріне жеткізіп отырған. Хадисті дұрыс жеткізу — өте жауапты міндет деп саналған.
Бұрмалаудың ауыр жауапкершілігі
Хадисті аз да болса бұрмалау немесе орынсыз алмастыру — үлкен күнә. Адам Алланың алдында жауап береді. Себебі Пайғамбарымыз (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) өзінe теліп жалған сөз айтқан кісі туралы қатты ескерткен.
Риуаят тізбегі және тексеру мәдениеті
Хадисті біреуден естіген адам оны жаттап қана қоймай, кімнен естігенін де нақтылап отырған: ол кісі кімнен естіді, Пайғамбардан (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) естіген сахаба кім — барлығы анық сұрастырылып, толық белгілі болған. Осылайша риуаяттың (иснадтың) беріктігі дәлелденіп, жеткізу дәрежесі қалыптасқан.
Жаттау дәстүрі және қоғамдық жад
Араб қоғамында жаттау қабілеті ерекше дамыған еді: бұрыннан-ақ ақындардың ұзақ өлеңдерін, ру шежірелерін ауызша түрде сақтап, ұрпақтан-ұрпаққа жеткізу дәстүрі болған. Ислам келген соң сахабалардың мінез-құлқы түбегейлі өзгеріп, өмір Құран Кәрімге және Пайғамбар нұсқауларына тығыз байланыстырылды.
Ілімдегі дәлдік — ерекше өлшем
Сондықтан Пайғамбардың (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) сөздері мен әрекеттеріне айрықша мән беріліп, ұқыпты түрде зерттелді. Бұл жұмыс жай тарихи дерек жинауға ұқсамайтын, өзіне тән қағидалары бар ерекше ілімге айналды.
Хадис ғылымының әдістемелік жаңалығы
Қорыта айтқанда, мұсылман ғалымдары хадистерді жинақтауға және олардың дұрыстығын дәлелдеуге ерекше көңіл бөлді. Риуаят етушілердің жағдайы егжей-тегжейлі қарастырылып, тәртіпке келтірілді: мінез-құлқы, сенімділігі, өмірбаяны және өзге де мән-жайлары жан-жақты зерттелді.
Хадисті анықтау үшін қолданылған әдістер мен шаралар адамзат тарихында алғаш рет жүйелі түрде жүзеге асырылған іргелі ғылыми тәжірибе ретінде бағалануы мүмкін.
Негізгі хадис кітаптары және «Сыхах Ситта»
Ислам діні туралы мәлімет алғысы келгендер үшін жазылған көптеген хадис кітаптары бар. Ислам ғалымдары аса беделді алты хадис жинағын ерекше маңызды деп танып, оларды «Сыхах Ситта» — «алты сахих» деп атаған.
1) «Сахих әл-Бұхари»
Құран Кәрімнен кейінгі ең сенімді кітаптардың бірі саналатын бұл жинақтың құрастырушысы — Бұхаралық Имам Мұхаммад ибн Исмайл әл-Бұхари (194–256 һ. / 816–878 м.).
Имам Бұхари он алты жасынан бастап ілімін тереңдету үшін Шамға, Мысырға және Араб түбегіне бірнеше рет сапар шегіп, Басраға төрт рет барған. Хижазда алты жыл тұрған. Куфа мен Бағдатқа да талай мәрте сапар жасаған.
Іріктеу қағидасы
- 600 000 хадис жинақтап, ішінен таңдап енгізген.
- Кітапқа (қайталауларымен бірге) 7275 хадис жазған.
- Әр хадисті енгізерде ғұсыл алып, екі рәкағат намаз оқып, Алладан жәрдем тілегені айтылады.
Имам Бұхари хадистің Пайғамбарымызға (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) дейін жететін дәлелдерін, яғни риуаят жолын толық қарап, тізбектегі рауилердің жағдайын жан-жақты зерттеген. Тек шынайы, әділ және сенімді адамдар екеніне қанағаттанған соң ғана хадисті кітабына енгізген.