Қазақша рефераттар

ОРЫС КӘСІБИ МУЗЫКА КОМПАЗИТЕРЛЕРІ

Отызыншы жылдар: қазақтың советтік музыка мәдениетінің өрлеуі

Қазақтың советтік музыка мәдениетінің дамуында отызыншы жылдардың мәні ерекше болды. Дәл осы кезеңде кәсіби өнер мекемелері жедел қалыптасты: музыка техникумы, музыка студиясы, би мектебі, музыка театры және басқа да ұйымдар ашылды. Радио арқылы қазақ музыкасы тұрақты түрде тарай бастады. Мәскеуде де консерватория, театр институты, би мектебі жанынан қазақ студиялары құрылды.

Қысқасы, бұл жылдары кең құлашты, қызу жұмыс басталды. Аз уақыттың ішінде қазақ өнері бауырлас халықтардың деңгейіне көтерілді. Соның айқын дәлелі — 1936 жылы Қазақстан Украинан кейін екінші болып бүкіл Одақ көлемінде өнердің онкүндігін өткізді.

Негізгі ұғымдар

Институционалдану
Музыка, театр, би салаларында кәсіби оқу орындары мен ұжымдардың құрылуы.
Эфир мәдениеті
Радио арқылы ұлттық музыканың кең аудиторияға жүйелі жетуі.
Күйдің жаңғыруы
Дәстүрлі мұраның жаңа сахналық талапқа бейімделуі және дыбыстық мүмкіндігінің артуы.
Ұжымдық орындау
Домбыра ансамблі мен оркестр тәжірибесінің пайда болуы.

Күй: ұлттық қазына және зерттеушілер бағасы

Қазақ халқының музыка қазынасында күйдің орны ерекше. Жүздеген күй халық музыканттары арқылы біздің заманымызға жетті. Ұлы орыс мәдениетінің өкілі А. Затаевич ондаған күйді нотаға түсіріп, оларға жоғары баға берді. Кеңестік музыка зерттеушісі Б. Асафьев те, әлемдік мәдениет қайраткері Ромен Роллан да қазақ күйлеріне терең әрі әділ баға айтқан.

Олар күйлердің халық өмірімен тығыз байланысын, күй табиғатында бағдарламалық өрістің жатқанын атап көрсетті. Егер болашақ қазақ композиторлары осы қорды дұрыс пайдалана алса, оның баға жетпес қазынаға айналарын ерекше мәнмен жеткізді.

Күй — тек әуен емес; ол халықтың тұрмысы мен ой-санасымен астасқан, мазмұны бар көркем тіл.

Жаңа заман талабы: сахнаға лайық жаңа дыбыс

Жиырмасыншы және отызыншы жылдардың тоғысқан шағында, драма театры Алматыға көшкен кезеңде сахнада жеке домбырада күй тартатын күйшілер де көріне бастады. Бірақ мәдени талғамы өскен ел, әсіресе астана көрермені күй орындау өнерінен жаңалық күтті. Музыка театрының сахнасында ән сияқты күйдің де жаңаруын аңсады. Бұл — жаңа дәуір туғызған заңды талап еді.

Қоғам өмірінде әлсіз жеке шаруашылықтан ұжымдық шаруашылыққа, соқадан тракторға, көшпеліліктен отырықшылыққа, ұсақ қолөнерден ірі өндіріске бет бұрған өзгерістер жүріп жатты. Сол сияқты музыка мәдениеті де кең тынысты, іргелі жаңа мәдени кеңістікке ұмтылды.

Түйткіл: рухани байлық пен материалдық мүмкіндіктің қайшылығы

Халықтың ұлан-теңіз күй мұрасын жеткізетін аспаптық мәдениет жаңа заманның талабына толық сай келе бермеді. Үлкен сахналарда орындауға бұрынғы домбыра мен қобыздың үні жеткіліксіз сезілді. Осылайша күйдің рухани байлығы мен аспаптық мүмкіндіктің арасындағы қайшылық айқындала түсті.

Ұйымдастыру шешімдері және шеберхана жұмысы

Осы кезеңде Қазақстан Өлкелік партия комитеті арнайы қаулы қабылдап, қазақ совет музыка өнерінің барлық саласын жан-жақты дамыту қажеттігін атап көрсетті және нақты шараларды белгіледі. Отызыншы жылдардың басындағы өнер серпілісінің екпіні осы шешімдерден күшейе түсті.

Ізгі нәтижелердің бірі — музыка техникумы жанынан халық аспаптарын дамытуға бағытталған ұстахананың ашылуы. Орыс және еуропалық халық аспаптарын жасауда шеберлігімен танылған ағайынды Эммануил және Борис Романенко келіп, аз уақыт ішінде бірнеше домбыра жасап шығарды. Алғашқы үлгілердің өзі таңдалған бағыттың дұрыстығын дәлелдеді.

  • Таңдаулы ағаштан, кәсіби шебер қолынан шыққан домбыралардың сапалық айырмасы айқын болды.

  • Домбыраның футлярға салынуының өзі мәдениеттегі жаңа ұқыптылық пен сахналық талапты білдірді.

  • Кішкентай ансамбль орындағанның өзінде күйдің дыбыстық ауқымы кеңейіп, мәнері құлпыра түсті.

Домбыра ансамблінен оркестрге дейін

Көп ұзамай қазақ тарихында алғаш рет он шақты адамнан құралған домбыра ансамблі пайда болды. Оның ұйытқысы әрі жетекші тұлғалары ретінде Махамбет Бөкейханов, Лұқпан Мұхитов, Қамбар Медетов секілді атақты домбырашылар танылды.

Алғашында Алматы радиосы арқылы оқу орындарының студенттері алдында өнер көрсетіп, өміршеңдігін дәлелдеген ансамбль бір жылдың ішінде қатары көбейіп, тәжірибесі толысып, орындаушылық мәдениеті нығая түсті.

1934 жылы өткен бірінші Бүкілқазақстандық халық өнерпаздары слетінен кейін Қазақстан Үкіметінің қаулысы бойынша оркестр ұйымдастырылды. Сол күндері драма театрында концерт алдындағы дайындық ерекше қарбалас болатын: домбырашылар, қобызшылар, сыбызғышылар, әншілер, бишілер — бәрі өз нөмірлерін пысықтайтын.

1934 жылғы сәт: тарихи сахналық көрініс

Бір мезетте жасыл жолақты шапан киіп, бастарына бөрік киген бір топ өнерпаз сахнаға шықты. Олар дөңгелене отырып, қолдарындағы әсем домбыраларын бір кісінің ишарасымен бірге бастап жіберді. «Кеңес», «Айжан қыз», «Келіншек» күйлері және «Дудар-ай» әні орындалды.

Бұл — 1934 жылдың маусым айында Алматыда өткен бүкілқазақстандық бірінші слетте өнер көрсеткен, музыка техникумы оқушыларынан құралған он жеті талапкерден тұратын оркестр еді. Қазақ тарихында домбыралардың алғаш рет топ болып бас қосып, халық алдына шығуы да осы оқиғамен байланысты.

Сондай-ақ бұл — бір жыл бұрын Эммануил Романенко мен Қамар Қасымов бастаған тәжірибелік домбыра жасаудың да көпшілік сынына түскен күні болатын.

Халық өнерпаздарының ішінен атақты домбырашылар, қобызшылар, сыбызғышылар талапкерлердің қалыптасуына ықпал етіп, ұжымдық орындау дәстүрі орныға бастады.