Халықаралық антиядерлық қозғалыс
«Невада—Семей» антиядролық қозғалысының үйлестірушісі Жеңіскүл Қонарованың айтуынша, Жапонияның Хиросима мен Нагасаки қалаларының тұрғындары атом бомбасының қасіретін бастан өткеріп, оның зардабын әлі күнге дейін тартып келеді. Сол қайғылы оқиғаға 60 жыл толған кезеңде Қазақстан халқы да Семей полигонында және өзге полигондарда 40 жыл бойы жүргізілген ядролық сынақтардың ауыр салдарын әлі сезінуде.
Оның пікірінше, бұл екі халық — мұңдас, тағдырлас. Сондықтан халықаралық жиындардың басты мақсаты — Хиросима мен Нагасаки тұрғындарына қолдау көрсету, ал Қазақстан үшін — өз жеріндегі сынақтардың салдарын мойындату мен еңсеруге халықаралық назар аударту.
Хиросима мен Нагасаки: жарасы жазылмаған 60 жыл
«Хиросима—Семей» халықаралық жобасының құрметті президенті Хираока Такашийдің айтуынша, Хиросима мен Нагасаки тұрғындары 60 жыл бұрын әуеден тасталған атом бомбасының салдарын бүгінге дейін көріп келеді. Елде 100 мыңнан астам адам радиация әсерінен түрлі дертке шалдыққан.
Бұл күндер Жапония үшін ең қасіретті даталар ретінде жыл сайын 6 және 9 тамызда еске алынады.
Семей полигоны: сынақ тоқтаса да, салдар тоқтаған жоқ
«Невада—Семей» антиядролық қозғалысының жетекшісі Олжас Сүлейменов Семей полигонында ядролық сынақтар тоқтатылғанымен, 40 жыл бойы экологияға және халық денсаулығына келтірілген зиянды жою мәселесі әлі толық шешілмегенін айтады.
Оның пікірінше, бұл — Қазақстан мен Ресей үкіметтері бірлесіп шешуі тиіс, жинақталып қалған мәселелері көп тақырып.
Сандар сөйлейді: ядролық жарылыстардың ауқымы
Кеңес Одағы кезінде Қазақстан ядролық қаруды сақтайтын аймақ болып қана қоймай, мұнда шамамен 500-ге жуық ядролық жарылыс жасалды. Әлемде барлығы 2056 ядролық жарылыс тіркелсе, ең көбі АҚШ-та — 1030 рет, бұрынғы Кеңес Одағында — 716 рет, Францияда — 210, Қытайда — 45, Ұлыбританияда — 44, Үндістанда — 6, Пәкістанда — 5 рет болғаны айтылады.
«Ембі-5» және Байғанин: назардан тыс қалған қасірет
Ядролық сынақтардың салдары тек Семеймен шектелмеді. Ақтөбе облысы аумағындағы «Ембі-5» полигоны да халыққа ауыр зардап әкелгені айтылады. Өңірдегі ядролық жарылыстардың негізгі ошағы ретінде Байғанин ауданы аталады.
Дерек
11
Ақтөбе облысы аумағында болған жарылыс саны
Басым бөлігі
10
Байғанин ауданында тіркелген жарылыс
Облыстағы соңғы жарылыс 1989 жылғы 4 қазанда Қалдайбек елді мекенінің маңында болғаны көрсетіледі. Әскери мамандармен пікір алмасқан дәрігерлердің қорытындысы бойынша, 150 килотонналық жарылыс мерзімінен ерте, асығыстықпен жасалған деген күдік бар.
Күнделікті өмірге түскен салмақ
- Қан аздық, балалар аурулары, қатерлі ісік секілді дерттер туралы шағымдар жиі айтылады.
- Жол инфрақұрылымы мен ауыз су тапшылығы ерекше сезіледі.
- Куәліктерде табиғаттағы өзгерістер: жапырақтағы белгі, мал түгіндегі әсер туралы деректер келтіріледі.
Сол кездегі дәрігерлердің мәліметіне сүйенген әңгімелерде, Қаражар елді мекенінде оқушылардың 80%-ының көру қабілеті нашарлағаны айтылады. Сондай-ақ бойының ұзындығы 1 м 15 см ғана болған 21 жастағы жігіттің жұмбақ өлімі және қолсыз туған нәресте туралы деректер қоғамды бейжай қалдырмайды.
Экономикалық қайшылық: табыс бар, ал халықтың хәлі ауыр
Қазіргі таңда Байғанин ауданында бірқатар шетелдік компаниялар жұмыс істейді. Халықаралық «Невада—Семей» қозғалысының батыс аймақ бойынша үйлестірушісі Ізімғали Көбеновтің дерегінше, бір ғана қытайлық мұнайшылар өткен жылы мұнайдан 150 млн АҚШ доллары көлемінде табыс тапқан.
І. Көбенов: «Халықтың жағдайы мәз болмай жатқанда, осындай ірі көлемде табыс табуға Қытайдың моральдық құқығы жоқ».
Қараша айында Ізімғали Көбенов бастаған делегация Байғанин ауданы тұрғындарымен кездесуді жоспарлап, халықтың әлеуметтік жағдайын қайта зерттемек. Сонымен қатар мамандар тобы ауыл өмірін бейнетаспаға түсіріп, он бес жыл бұрынғы «Қалдайбектің қасіреті» фильміне жалғас іспетті деректі фильм дайындауды көздейді.
«Ембі-5» полигонын жалға беру туралы күдік және өтемақы мәселесі
Ақпарат көздерінде «Ембі-5» полигоны Ресейге қайта жалға берілуі мүмкін деген мәліметтер де айтылады. Әңгіме ядролық жарылыстар туралы емес, әскери жаттығулар болуы ықтимал.
Дегенмен І. Көбеновтің пікірінше, екі ел арасындағы келісімдерді рәсімдеу барысында келтірілген шығынды өндіртуге қатысты нақты бап енгізілуі қажет. Оның есебі бойынша, «Ембі-5» полигонының Ақтөбе облысына келтірген шығыны 5 млрд 568 млн Ресей рублі көлемінде.
«Радиациялық жарылыстың зардабы бірнеше ғасырларға дейін созылады. Ұрпақ үшін белсенді жұмыс жалғасуы керек, қоғамдық ұйымдар мен белсенді азаматтар шет қалмауы тиіс», — дейді ол.
Семейдегі тарихи рәсім: Орталық Азияның ядролық қарусыз аймағы
Семей қаласында жаһандық маңызы бар оқиға өтті: Орталық Азияда ядролық қарудан еркін аймақ құру туралы шартқа қол қою рәсімі ұйымдастырылды. Делегациялар әуежайға шамамен сағат 10:15-те келіп, оларды облыс басшысы Виктор Храпунов пен қала әкімі Нұрлан Омаров қарсы алды.
Қол қою рәсіміне қатысқан тұлғалар
- Қазақстанның сыртқы істер министрі — Қасымжомарт Тоқаев
- Қырғызстанның сыртқы істер министрі — Әлібек Жекшенқұлов
- Өзбекстанның сыртқы істер министрі — Владимир Норов
- Тәжікстан СІМ бірінші орынбасары — Саймумин Ятимов
- Түрікменстанның Қазақстандағы елшісі — Мұхамед Абалаков
Қонақтар қатарында БҰҰ-ның Бейбітшілік пен қарусыздандыру мәселелері жөніндегі орталығының өңірлік директоры Ишигури, Ресей елшісі Владимир Бабичев және Қытай елшісі Чжан Сюинь секілді жоғары лауазымды өкілдер де болды.
Шарт жобасы Орталық Азия елдері тарапынан 9 жыл бойы әзірленіп, ұлттық қауіпсіздік мүдделеріне сай мәтінге келтірілгені айтылады. Рәсімді жария ету үшін шетелдің 28-ден астам БАҚ өкілдері де қатысқан.
Делегациялар алдымен Полковничий аралындағы «Өлімнен де күшті» ескерткішіне гүл шоқтарын қойып, кейін Абай атындағы театрға барып, шартқа қол қою рәсімін өткізді.
Халықаралық үндеу: ядролық қасірет қайталанбауы тиіс
Хиросима мен Нагасакиге атом бомбасы тасталған қайғылы оқиғаның 60 жылдығына орай, 19 мамырда Алматыда «Жапония мен Қазақстанда орын алған атом зардаптары қайталанбауы тиіс» тақырыбында халықаралық жиын өтті. Оны халықаралық «Невада—Семей» антиядролық қозғалысы ұйымдастырды.
Жиынға қатысқан қазақстандық және жапондық ғалымдар, қоғамдық қозғалыс өкілдері әлем елдерін ядролық қаруды таратпау жөніндегі халықаралық келісімдерді мүлтіксіз орындауға шақырған үндеу жариялады. Ұқсас үндеулер әлем қалалары әкімдерінің конференциясына және ғаламдық антиядролық альянсқа да жолданған.
Жаңа талқылаулар: «Ядролық жарылыс болмайтын XXI ғасыр»
«Невада—Семей» қозғалысы 26 қазанда ғалымдар мен экологтарды жинап, «Ядролық жарылыс болмайтын XXI ғасыр: болашақ және жаңа жоспарлар» тақырыбында дөңгелек үстел өткізуді жоспарлаған.
Майдан Әбішев: негізгі алаңдаушылықтар
Қозғалыс төрағасының орынбасары Майдан Әбішевтің айтуынша, бастапқыда шараны 19 қазанда — соңғы атом жарылысы болған күнге жақын датада өткізу көзделген, алайда дайындыққа байланысты 26 қазанға ауыстырылған.
- Әлемде ядролық сынақтардың қайта жандануы мүмкін деген қауіптің күшеюі (Невада полигоны туралы мәселе).
- Семей полигоны маңындағы тұрғындардың денсаулығы және әлеуметтік жағдайы.
Отырысқа эколог, «Табиғат» одағының жетекшісі Мэлс Елеусізовтің де қатысатыны айтылды.
Мэлс Елеусізов: екі ұсынысқа қарсы пікір
Біріншіден, Қазақстанға шетелден ядролық қалдық әкеліп, оны жою арқылы қаражат табу жөніндегі ұсыныстарға ол қарсы екенін айтты.
Екіншіден, Балқаш маңына атом электр станциясын салу жоспарына да қарсылық білдіріп, бұл өңір үшін экологиялық тәуекел жоғары екенін атап өтті.
Келер жылдың мамыр айында Алматыда антиядролық одақтың 4-ші халықаралық конгресі өтетіні, ал 26 қазанда қабылданатын ұсыныстар сол конгреске жолданатыны күтіледі.
Ғылыми баға: полигон зардабын жоюға ғасырлар керек
Семей полигоны маңын ұзақ жылдар зерттеген маман, биология ғылымдарының докторы, профессор Айтқожа Беғалиевтің айтуынша, полигон зардаптарын толық еңсеру үшін 200–300 жыл қажет болуы мүмкін.
Айтқожа Беғалиевтің түсіндіруі
Радиация табиғатта да бар: күн сәулесі, жер қойнауындағы уран кен орындары сияқты факторлар қоршаған ортаға әсер етеді. Алайда атом қуаты қару ретінде қолданылғанда, табиғатқа және адамға келетін зиян әлдеқайда ауыр болады.
Семей полигоны бойынша негізгі мерзімдер
- Басталуы
- 1949
- Тоқтатылуы
- 1989
- Жарылыстар
- ~500