Мұхитты экологиялық қорғау жолдары
Теңіздер мен мұхиттар: көлік, қорлар және қорғау
Теңіздер мен мұхиттар — арзан әрі қолайлы көлік жолы. Аса ірі кемелер мұхиттарды ерсілі-қарсылы шарлап, дүние жүзінің елдерін өзара байланыстырады. Жолаушылар да, жүк те көбіне теңіз арқылы тасымалданады.
Теңіз жағалауындағы қойнауларда, ашық теңіздің толқыны жетпейтін ықтасын жерлерде порттар салынады. Порттар кемелердің тоқтауына, жүк тиеу-түсіруге, жанармай құюға, жөндеу жұмыстарына және жолаушыларға қызмет көрсетуге мүмкіндік береді.
- айлақтар мен терминалдар
- қоймалар мен кедендік инфрақұрылым
- жөндеу шеберханалары
- навигациялық және құтқару қызметтері
Негізгі теңіз жолдары
Атлант мұхиты
Теңіз қатынасының аса ауқымды аймағы. Еуропаны Солтүстік және Оңтүстік Америкамен байланыстыратын маңызды теңіз жолдары осы мұхит арқылы өтеді.
Жерорта теңізі → Суэц каналы → Үнді мұхиты
Еуропадан Оңтүстік және Шығыс Азияға, Аустралияға шығатын аса маңызды су жолдарының бірі.
Тынық мұхиты
Жыл өткен сайын кеме қатынасында барған сайын маңызды орын алып келеді.
Мұхит жануарлары мен өсімдіктері және адамның пайдалануы
Мұхиттарда өсімдіктер мен жануарлар түрлері өте көп әрі алуан түрлі. Мұхит суында 150 мыңнан астам жануар түрі және шамамен 10 мың балдыр түрі кездеседі. Жалпы алғанда, жануарлар түрінің саны құрлыққа қарағанда суда көбірек.
Мұхиттан Жер шарындағы ең ірі жануарлар да ауланады: ең ірі киттің ұзындығы 33 м-ге, салмағы 120 т-ға дейін жетеді. Оның тілінің салмағының өзі 3 т-ға жуық болуы мүмкін.
Тіршілік қабаттары
- Көптеген жануарлар мұхиттың беткі қабатында тіршілік етеді.
- Терең қабатта қысым жоғары болғандықтан, дене құрылысы өзгереді.
- Күн сәулесі жетпейтін жерде кейбір организмдерде көру әлсіреп, биолюминесценция (сәуле шығару) пайда болады.
Балық аулау және теңіз сүтқоректілері
Теңіз жағалауындағы халық балық аулаумен айналысады. Майшабақ, нәлім, лосось, мықтытіс және басқа да балықтардың кәсіптік маңызы зор.
Арктика мен Антарктика суларында кит, итбалық, морж сияқты теңіз сүтқоректілері де ауланған. Олардан май, тері және кит мұрты алынған. Алайда кит санының күрт азаюына байланысты, оларды аулауға әлем бойынша қатаң шектеулер енгізілген.
Балдырлар және Саргасс теңізі
Көптеген елдерде теңіз балдырлары тағам ретінде пайдаланылады (мысалы, теңіз капустасы). Теңіз суының үстіңгі қабаттарында жасыл балдырлар көбірек, ал тереңіректе қоңыр және қызыл түрлері таралған. Кейбір ірі балдырлар тайыз теңіздің түбінде өсіп, су астында тұтас қалың «тоғай» түзеді.
Атлант мұхитының ағыстар қоршаған орталық бөлігінде, Африка мен Солтүстік Американың арасында саргасс балдырлары өте көп жүзіп жүреді. Сондықтан бұл аймақ Саргасс теңізі деп аталады.
Минералдар мен шикізаттар
Теңіздер мен мұхиттардың шеткі тайыз бөліктерінен өндірілетін мұнай мен газ, мұхит суынан алынатын ас тұзы, сондай-ақ темір кені, магний, бром, калий сияқты минералдар мен шикізаттар тұрмыста кеңінен қолданылады.
Теңіз суының құрамында тұздар мен микроэлементтерден бөлек, дейтерий (ауыр су) да бар. Ол атом реакторларында отын ретінде пайдаланылуы мүмкін.
Сонымен қатар мұхиттар мен теңіздердің жағалауларында демалыс пен денсаулықты нығайтатын орындар салынады.
Мұхитты зерттеу және қорғау
Экспедициялар және тереңдік техникасы
Мұхитты зерттеу және қорғау — адамзаттың маңызды міндеті. Зерттеуде экспедициялық кемелердің орны ерекше: олар ғылыми-зерттеу зертханаларымен жабдықталады (мысалы, Жан-Ив Кусто пайдаланған кемелер).
Арнаулы аппараттар мен батискафтар үлкен тереңдіктерде жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Мәселен, «Альвин» сүңгуір кемесі ғалымдарды 2500 м тереңдікке дейін жеткізе алады.
Халықаралық ынтымақтастық
Қазіргі кезде мемлекеттер мұхитты зерттеу жұмыстарын бірлесе жүргізіп келеді. Бұл бағыттағы бағдарламалардың бір бөлігі ЮНЕСКО-ның (БҰҰ-ның білім, ғылым және мәдениет мәселелері жөніндегі ұйымы) қолдауымен іске асады.
Ғарыштан бақылау
Мұхитты ғарыштан зерттеу — заманауи әдістердің бірі. Серіктік түсірілімдер теңіз ағыстарын, мұхит пен атмосфераның байланысын, органикалық дүниені бағалау мен болжауды жақсартады.
Жасанды серіктерден алынған суреттер Солтүстік Мұзды мұхит арқылы өтетін теңіз жолындағы мұз жағдайын алдын ала бағалауға мүмкіндік береді. Сондай-ақ мұхит түбінің жер бедерін зерттеу, судың ластануын бақылау және экологиялық апатты аймақтарды анықтау жұмыстары да жүргізіледі.
Қауіптер: шамадан тыс аулау және ластану
Жануарлар саны азайып кетпеуі үшін шексіз аулауға тыйым салынады. Мысалы, жыртқыштық пен шамадан тыс аулаудың салдарынан көк киттерге жойылып кету қаупі төнген.
Кейбір елдер су асты фермаларын дамытып, балдырларды, мидияларды, устрицаларды және теңіз ұлуларын өсіреді.
Судың ластануы мұхит организмдеріне орасан зиян келтіреді. Ең кең таралған ластаушы — мұнай. Ол мұнай таситын кемелерді тиеу-түсіру, жуу-тазарту кезінде және апат салдарынан суға төгіледі.
Мұхит бетінде түзілген мұнай қабаты балықтарды уландырып, көптеген организмдердің жойылуына әкелуі мүмкін. Сонымен бірге радиациялық заттармен ластану да аса қауіпті: олар ядролық сынақтар мен өндірістік радиоактивті қалдықтардың мұхитқа төгілуі нәтижесінде пайда болады.
Осыған байланысты мұхит суын ұтымды пайдалану және оны қорғау мәселелері бойынша халықаралық деңгейде келіссөздер мен конференциялар өткізіліп тұрады.