ХХ ғасырдағы қазақ мәдениеті
1920–1930 жылдардағы оқу-ағарту ісі мен мәдениет мәселесі — тарихымызда әлі толық айқындалмаған, күрделі тақырып. Бұған ең басты себеп — осы кезеңге қатысты ресми мәліметтердің өзара қайшылықта келуі.
20–30-жылдардағы ұлт зиялыларының ағартушылық қызметі тоталитарлық жүйеге қарсы тұрудың ерекше бір түрі болғанын көрсету — орынды пікір. Кеңес дәуірінде «қазақтарда Қазан төңкерісіне дейін оқығандар болған жоқ» деген тезис ұзақ уақыт үстем болып келді. Алайда тарихи шындық бұған сай емес.
XX ғасыр басындағы ұлттық кадрлар: статистика не дейді?
Профессор Х. Әбіжанов келтірген статистикалық деректерге сүйенсек, XX ғасырдың басында қазақ өлкесінде қазақтар арасынан:
- 3000-дай мұғалім болған;
- 600-ге жуық ауыл шаруашылығы маманы даярланған;
- 30-ға жуық азамат жоғары медициналық білім алған.
Зиялылардың қалыптасуы және 1917 жылғы бетбұрыс
Қазақтың ұлттық интеллигенциясы қиын тарихи жағдайда қалыптасты. Бір жағынан, ескірген қоғамдық қатынастар мешеуліктен шығуға кедергі жасаса, екінші жағынан, отарлық езгі мен патшалық «әскери-полицейлік» тәртіптің күшеюі елдің болашағын күмәнді етті.
1917 жылғы Ақпан төңкерісінен кейін патша тақтан түсті. Қазақ демократиялық зиялылары бұл жаңалықты қуанышпен қарсы алып, ендігі жерде халық бостандығын қамтамасыз ететін сәт жақындады деп сенді.
«Қазақтарға Ақпан төңкерісі қаншалықты түсінікті болса, Қазан (әлеуметтік) төңкерісі оларға соншалықты түсініксіз көрінді».
Ақпан төңкерісі қазақтарға екі себеппен үміт сыйлады: біріншіден, патша үкіметінің қанауы мен зорлығынан құтқарады деген сенім; екіншіден, «өзімізді өзіміз басқарсақ» деген бұрыннан бар үміттің беки түсуі. Осылайша зиялылар ұлттық-азаттық қозғалыстың түйінді мәселелерін — ұлттық мемлекеттік дербестікке ұмтылуды, мәдениетті өркендетуді және басқа да міндеттерді шешуге мүмкіндік туады деп білді.
Түркістандағы оқу-ағарту саясаты: жетекші тұлғалар
Оқу-ағарту саласына айрықша назар аударған тұлғалардың қатарында Түркістан Республикасы Халық комиссарлар кеңесінің төрағасы Тұрар Рысқұловты, сондай-ақ Сұлтанбек Қожанов, Нәзір Төреқұлов, Санжар Асфандияровтарды атау орынды.
Уақыт талабына сай Түркістанның саяси басшылығы 1920-жылдардың басында ірі стационарлы педагогикалық оқу орындарын ұйымдастыру арқылы ұлттық-кеңестік мектептерге білікті мұғалім кадрларын даярлауға кірісті.
1920 жыл: басқару құрылымдары және институттар жүйесі
Ағарту саласындағы жаңа құрам
Жұмыстың нәтижелілігін арттыру мақсатымен 1920 жылғы 27 сәуірде Түркістан Орталық Атқару комитетінің Ағарту коллегиясы комиссариатының жаңа құрамы құрылды. Оның құрамына Төреқұлов (ағарту комиссары), Лепешинский (комиссар орынбасары) және мүшелері Н. Ходжаев, Дволайцкий, И. Тохтыбаев кірді.
Халыққа білім беру институттары (1920 жылғы жоспар)
1920 жылғы маусымда Халық ағарту комитетінің коллегиясы халыққа білім беру институттарының жобасын дайындап, бекітті. 1920 жылдың қыркүйегінде ашу көзделген оқу орындары:
- 1 Түркістан халықтарына арналған, орыс тілінде білім беретін К. А. Тимирязев атындағы институт;
- 2 Қырғыз (қазақ) тілінде білім беретін институт;
- 3 Өзбек тілінде білім беретін институт;
- 4 Татар тілінде білім беретін институт.
Қабылдау шарттары және оқу тәртібі
«Халыққа білім беру институттары» туралы ереже бойынша негізгі курстарға төмендегі топтар қабылданды:
- Халыққа білім беру бөлімінің ұсынысымен: мектепке дейінгі, мектептен тыс және мектептегі мұғалімдер;
- 17 жастан асқан, педагогикалық саланы таңдаған жеке тұлғалар.
Дайындығы жеткіліксіз тыңдаушыларға пәндерді педагогикалық курстар арқылы толықтыру талабы қойылды; мүлде дайын емес тыңдаушылар дайындық курстарына жіберілді. Негізгі курстарда оқитындар оқуын аяқтағанша мобилизацияланғандар ретінде есептеліп, Қызыл әскер құрамында саналды. Курсты аяқтаған соң тыңдаушылар халық ағарту комитетінің қарауына өтті.
Қырғыз (қазақ) халық ағарту институты: мәдени орталық идеясы
Қырғыз (қазақ) ағарту институтының оқу орны ретіндегі жалпы тұжырымдамасы «Қырғыз (қазақ) халық ағарту институтының ережесі» жобасында айқындалды. Жобаны қазақ зиялылары дайындады. Онда институт тек маман даярлайтын мекеме ғана емес, қырғыз (қазақ) халқын ағартудың мәдени орталығы ретінде қарастырылды.
Құрылымы және бөлімдер
- Педагогикалық, медициналық, ауыл шаруашылық, физика-математикалық бөлімдер.
- Ғылыми-педагогикалық кадр тапшылығына байланысты бастапқыда тек педагогикалық бөлім ашу қарастырылды.
- Негізгі бөлімдерге тыңдаушы іріктеу үшін 1–2 жылдық дайындық курстары жоспарланды.
Бағдарламаға енгізілген міндеттер
- Қырғыз (қазақ) мектептерін айқындау, ана тіліндегі бағдарламаларды құрастыру сияқты педагогикалық практиканың арнайы мәселелерін ғылыми өңдеу.
- Еуропалық ғылымдарды қысқа мерзімде меңгеру үшін қырғыз (қазақ) тілін жетілдіру.
- Ғылыми пікірталастарға қажет терминология қалыптастыру.
- Көркем әдебиетті жинау және өңдеу.
- Ежелгі ескерткіштерді, өнер жәдігерлерін жинау және жүйелеу.
- Қырғыз (қазақ) тарихын зерттеу және құрастыру.
- Өткен және қазіргі салт-дәстүрлерді, шаруашылық-тұрмыс құбылыстарын зерттеу.
- Жаңа тәртіп пен жаңа мектеп идеяларын лекциялар мен оқулар арқылы кеңінен тарату.
- Халыққа білім беру мәселелері бойынша жинақтар, монографиялар және мерзімді басылымдар шығару.
Инфрақұрылым: оқу мен тәжірибені ұштастыру
Міндеттерді жүзеге асыру үшін институт жанынан тәжірибелік балабақша, бірінші дәрежелі мектеп, халық аудиториясы, қосымша кітапхана, бау-бақша мен егіншілік фермасы, сондай-ақ ағаш және металл өңдейтін шеберханалар мен физика-химия және жаратылыстану-тарихи лабораториялар ашу көзделді.
Сауатсыздықты жою: мемлекеттік басымдық
Түркістан Республикасы Халық комиссарлар кеңесінің төрағасы ретінде Т. Рысқұлов ерекше көңіл бөлген бағыттың бірі — оқу-ағарту ісі болды. Себебі сауатсыздық жойылмайынша халық шаруашылығын қалпына келтіру де, өркендету де мүмкін емес еді.
1922 жылғы XI съезд: қаржыландырудағы тарихи шешім
1922 жылғы желтоқсан айының басында өткен Түркістан Республикасы кеңестерінің XI съезі мәдени құрылыстың басталуына зор ықпал етті. Съезд халық ағарту ісіне мемлекеттік бюджеттің 30%-ына дейін, ал жергілікті бюджеттердің 24%-ына дейін бөлу туралы шешім қабылдады. Мұндай ауқымдағы қаржы кейінгі онжылдықтардың бірде-бірінде бөлінген емес.
Мектептер желісі және әлеуметтік құрам
Негізгі күш сауатсыздықты жоюға жұмылдырылды. Үкімет алдымен жұмысшылар мен шаруалардың балаларын оқытуды кеңейтті. Мысалы, 1923 жылы республикадағы мектеп оқушыларының 90%-ы жұмысшылар мен шаруалардың балалары болды.
1923 жылғы көрсеткіштер
- Мектеп саны 1032
- Оқушы саны 85 912
- Қала халқының сауаттылығы 32,5%
- Ескерту: 1920 жылы бұл көрсеткіш 27,5% болғаны айтылады.
Кадр даярлау: институттар мен училищелер
1923
6
оқу-ағарту институты (біреуі — әйелдер институты), шамамен 1500 тыңдаушы
1924
7 + 11
7 педагогикалық және 11 ауыл шаруашылық училище, 1523 студент
Ұлттық құрам
1523 студенттің ішінде: 494 өзбек, 334 қазақ, 252 еуропалық халық өкілдері, 106 түрікмен, 62 тәжік және т.б.
Жоғары білім: Ташкенттегі оқу орындары
Орта Азия университетінде 1923 жылы 214 студент оқыды. 1924 жылы республика астанасы Ташкент қаласындағы мемлекеттік университеттің 6 факультетінде 2353 студент білім алды. Сонымен қатар шығыс, қазақ, өзбек, түрік-татар, сондай-ақ өлкелік өзбек әйелдер институттарында тағы 755 студент оқыды.
Ауыл шаруашылығы мектептері және сауатсыздықты жою науқаны
1923 жылғы маусымда Т. Рысқұловтың төрағалығымен өткен Халық комиссарлар кеңесінің Үлкен кеңесінде республикадағы ауыл шаруашылығы мектептерінің жағдайы талқыланды. 1923 жылғы жазда республикада барлығы 6 ауыл шаруашылығы мектебі болды: оның 3-і Жетісуда, ал қалғандары Сырдария, Самарқанд, Түрікмен облыстарында бір-бірден орналасқан.
Мектептердің жұмысы (1923)
- Мұғалім 61
- Оқушы 497
Оқушылар құрамы
Оқушылардың негізгі бөлігі еуропалық халықтардың өкілдері болды: 350-і еуропалық, ал 88-і қазақ деп көрсетіледі.
1923–1924: жастар арасындағы сауатсыздықты жою мерзімі
Т. Рысқұлов жетекшілігімен Халық комиссарлар кеңесі сауатсыздықты жою мәселесін тұрақты бақылауға алды. Түрікатком мен Халық комиссарлар кеңесінің 1923 жылғы 28 шілдедегі №115 қаулысына сәйкес, жастар арасындағы сауатсыздықты жоюдың соңғы мерзімі ретінде 1924 жылғы 1 мамыр белгіленді.
1 қазан
214
сауатсыздықты жою мектебі
1 қараша
235
сауатсыздықты жою мектебі
1 желтоқсан
317
сауатсыздықты жою мектебі
1 ақпан
367
сауатсыздықты жою мектебі