ДАТҰЛЫ СЫРЫМ
Сырым Датұлы (1712–1802): отарлау саясатына қарсы халық қозғалысының көшбасшысы
Сырым Датұлы (1712–1802) — Ресей патшалығының отарлау саясатына қарсы күрескен Кіші жүз қазақтары көтерілісінің көрнекті басшысы, атақты батыр әрі әйгілі шешен. Ол Кіші жүздің Байұлы тайпасына қарасты Байбақты руынан шыққан.
Асқан ақыл-парасатының арқасында Сырым өз ортасына ерте танылып, әділдігімен аты шығып, «Бала би» атанды. Жасы ұлғайған шақта жерінен айырылып, жайылымсыз қалған, патша әкімшілігінің қысымы мен тонауынан титықтаған елдің наразылығына үн қосып, қарулы күреске шықты.
Негізгі ұстаным және ашық қарсылық
Сырым батыр Орынбор генерал-губернаторы Игельстромға жазған хаттарының бірінде:
«Сіздердің түрлі әдістермен алдап, қолға түсірген ноғай, башқұрттар сияқты бізге де бұғалық салып, езбекші екендігіңіз белгілі»
деп жазады. Бұл сөздер Сырымның көтеріліске шығудағы мақсатының айқын болғанын — ел мойнына түспек «бұғауды» үзуге ұмтылғанын аңғартады.
1783 жылғы соғыс қимылдары және алғашқы ірі жеңіс
1783 жылы Сырым бейқам жатқан қазақ ауылдарын шауып, кезекті тонауға келген казак-орыс атаманы Чагановтың отрядымен шайқасып, оны ойсырата жеңеді. Атаманның өзін тұтқындап, Хиуаға құлдыққа сатып жібереді. Бұл патша әкімшілігі үшін ауыр соққы болды.
Дегенмен Нұралы хан қыруар мал беріп, Сырымды бірер айдан кейін босатып алады. Түрмеден шыққан соң Сырым Табын руының старшыны Тіленші Бөкенбайұлының қолдауымен Орал казак-орыс әскерімен күресін жалғастырады.
Нұралы ханмен қайшылық және қозғалыс ішіндегі жіктелу
Бұл кезеңде Нұралы хан Сырымды қолдаудың орнына оған қарсы шығып, шекаралық әкімшіліктен көтерілісшілерді басу үшін арнайы әскер жіберуді талап етеді. Осылайша ол Сырымға қарсы күресте шекара әкімшілігімен одақтасады.
1784 жылдан бастап патшаның отарлау саясатына қарсы ортақ ниетке ұйысқан көтерілісшілердің арасына жік түсіп, қозғалыстың бағыты Әбілқайыр әулетінен шыққан хан мен сұлтандарға қарсы күреспен ұштаса бастайды. Кіші жүздің көптеген рулары Нұралыға бағынбай, көтерілісшілер жағына өтеді.
1785 жыл
Күзде өткен старшындар жиналысы Нұралыны хан деп танудан бас тартады.
1786 жыл
Көктем қарсаңында көтерілісшілер қысымына шыдамаған Нұралы шекаралық шептегі қамалға қашуға мәжбүр болады. Сол жылы Екатерина II оны хандықтан түсіру жөніндегі жарлыққа қол қояды.
Ералы кезеңі және соғыс тәсілінің өзгеруі
Хан тағына Нұралының орнына Ералы отырғанымен, жағдай түзелмейді. Халықтың наразылығы үдей түседі. Сырым бастаған көтерілісшілер ашық соғыс қимылдарына көшіп, патша қамалдарына шабуыл жасай бастайды, бірақ айтарлықтай нәтижеге жете алмайды.
Елек қамалына жасалған шабуылдың сәтсіздігінен кейін Сырым соғыс тәсілін өзгертіп, партизандық әрекеттерге көшеді: шекаралық бекіністерге, сұлтандар мен оларды қолдаушылардың ауылдарына тұтқиылдан шабуыл жасап, адамдарын тұтқынға алады.
1797 жыл: Есім ханның қаза болуы және саяси оқшаулану
1797 жылы көтерілісшілердің ірі тобы Ералыдан кейін хан тағына отырған Есімнің ауылына тұтқиылдан шабуыл жасап, ханды өлтіреді. Есім ханның өлімі Сырымға тілектес билер мен старшындардың одан ірге ажыратуына себеп болады.
Есімнің орнына Айшуақ хан сайланғаннан кейін, ол кек қайтару мақсатымен арнайы отряд жасақтап, Сырымға қарсы аттанады.
Хиуаға өтуі және қаза табуы
Соңына түскен патша экспедициясы тыным бермеген соң Сырым Хиуа хандығының жеріне өтіп кетеді. Ел арасына аты кең тараған батырдан қауіптенген Хиуа ханы оны көзін жоюдың амалын қарастырады. Ақыры айласын тауып, улап өлтіреді.
Бұл оқиға туралы халық ауызында түрлі әңгімелер айтылады.