ХХ ғасырдағы Қазақстан Республикасының экономикасы
Қазақстан экономикасы: проблемалары мен шикізатқа тәуелділік
1987 жылы басталған республика халық шаруашылығының құлдырауы кейінгі жылдары да еңсерілмеді. Қоғамдық өндірістің тиімділігі бұрынғыша төмен деңгейде қалды. Бұл жағдайға республиканың шаруашылық жүйесінде бұрыннан қалыптасқан салалық құрылымның теңгерімсіздігі де айтарлықтай кері әсер етті.
Салалық құрылымдағы дисбаланс
Өнеркәсіп өндірісінің жалпы көлемінде өндіруші салалардың үлес салмағы ел бойынша 9% болса, республикада бұл көрсеткіш 14,7%-ға дейін жетті. Яғни, өңдеу мен қосылған құны жоғары өндірістерге қарағанда, шикізат өндіруге басымдық берілді.
Республикааралық байланыстардың тиімсіздігі
Халық шаруашылығындағы бұрмаланған құрылым республикааралық экономикалық байланыстардың көлемі мен сипатын да айқындады. Мәселен, 1988 жылы Қазақстан республикадан тыс жерлерге 6,7 млрд сомның өнімін шығарса, сырттан 13,8 млрд сомның тауарын әкелді.
Экспорт
Негізінен шикізат пен шала дайындалған өнім.
Импорт
Көбіне дайын, аяқталған әрі өте қымбат өнімдер.
Мұндай байланыстар құрылымы тиімсіз әрі қисынсыз болды: республика арзан ресурстарды сыртқа шығарып, оның орнына қымбат дайын тауарларды әкелуге мәжбүр еді. Соның салдарынан экономикалық дамуда экстенсивті факторлардың рөлі өте жоғары болып қалды.
Реформалық ұран мен нақты нәтиженің арасы
Ресми түрде «шаруашылықтың экстенсивті формаларынан интенсивті формаларына көшейік» деген бағыт жарияланғанымен, іс жүзінде жағдай айтарлықтай өзгермеді. Терең құрылымдық өзгерістерсіз және экономикалық өмірдің барлық тетіктеріне жүйелі түзету енгізбейінше, КСРО халық шаруашылығы дағдарыстан шыға алмайтын еді.
Ауыл шаруашылығы: көп қаржы — мардымсыз нәтиже
Ауыл шаруашылығы мен мал шаруашылығын дамытуға орасан зор қаржы жұмсалғанымен, күткен нәтиже бермеді. Партия мен мемлекет басшылары ондаған жылдар бойы алға қойған міндеттер мен жариялаған жобалар, «жақсылық өзгерістер» туралы уәделер толық орындалмады.
Жоспардың қағаз жүзінде орындалуы және жүйелік бұрмалаулар
Бесжылдық жоспарлардың көпшілігі іс жүзінде емес, қағаз жүзінде және көшірме баяндамалар арқылы «орындалған» болып көрсетілді. Көзбояушылық пен қосып жазу өндірістен бастап басқару саласына дейін кең тарады.
Заңсыз операциялар мен моральдық дағдарыс
Мұндай әрекеттерді тоқтататын тиімді құқықтық механизмдер қарастырылмағандықтан, заңсыз әрі құпия операциялар біртіндеп қалыпты құбылысқа айналды. Нәтижесінде шаруашылық қызмет ұрлық-қарлықпен астасып, мемлекеттік органдар да уақыт өте келе заңсыз тәсілдерге бейімделе бастады. Адамгершілік пен ар-ұяттың бұрмалануы соншалық, бұл құбылыстар жалпыкеңестік сипат алды.
Қорытынды ой
Бұл кезеңдегі Қазақстан экономикасының негізгі түйткілдері — шикізатқа тәуелді салалық құрылым, тиімсіз республикааралық айырбас, экстенсивті даму логикасы және жоспарлау жүйесіндегі бұрмалаулар. Мұндай ортада жарияланған реформалар нақты құрылымдық өзгерістерге ұласпай, дағдарысты тереңдете түсті.