Қазақстан Республикасының экономикасындағы құрылымдық өзгерістер
Экономикалық басқарудың қайта құрылуы
Қазақстанда жүргізілген экономикалық реформалар республика органдарының экономиканы басқарудағы рөлі, орны және функцияларын түбегейлі өзгертуге бағытталды. Жаңа жағдайда министрліктердің міндеті де жаңаша айқындалды: ендігі жерде олар өнеркәсіпті тікелей басқарудан гөрі, өнеркәсіптің дамуына, технологиялық жаңаруға және салааралық өркендеуге дұрыс бағдар беруге ден қойды.
Нарықтық инфрақұрылымның қалыптасуы
Екіжақты тиімді ынтымақтастықты көздеген икемді өндірістік құрылым құру мақсатында, реформаны дамыту барысында 35 стационарлық қоғам, 75 салааралық сыртқы экономикалық ассоциация, 30-ға жуық концерн мен консорциум, сондай-ақ 30-дан астам коммерциялық банк құрылды.
Мемлекеттік меншіктен алу және жекешелендіру
Нарықтық құрылымның дамуын жеделдету үшін мемлекет меншігінен алу және жекешелендіру жоспары қабылданды. Алғашқы кезекте тиімділігі төмен мемлекеттік секторларды жекешелендіру қажеттігі алға шықты. Бұл үдеріс салық реформасымен, бағаны қалыптастырумен, еңбекақы төлеу және әлеуметтік саясаттағы өзгерістермен қатар жүргізіле бастады.
Құқықтық негіздер және монополияны шектеу
Нарықтық экономикаға көшудің құқықтық негіздерін қалыптастыру үшін Республика Парламенті көптеген заңдар мен нормативтік актілер қабылдады. Солардың қатарында: «Қазақстан Республикасындағы меншік туралы», «Қазақстан Республикасындағы кәсіпкерлікті дамыту және шаруашылық қызмет еркіндігі туралы», «Қазақстан Республикасындағы шетел инвесторлары туралы», «Қазақстан Республикасындағы банктер және банктік қызмет туралы» және басқа да заңдар болды.
Монополиялық қызметті шектеу туралы заңның мақсаты
- Нарықты реттеу механизмдерін енгізу.
- Еркін бәсекелестік пен кәсіпкерлікті қорғау.
- Сұраныс пен тұтынушы мүддесін қамтамасыз ету.
- Монополиялық құрылымдарды тарату, олардың пайда болуына жол бермеу.
- Тауар нарығындағы әділетсіз бәсекені жою.
Сонымен бірге мемлекеттік монополия бірқатар салаларда сақталды: электроэнергетика, құрылыс, теміржолды пайдалану, қорғаныс қажеттілігін қамтамасыз ету, ғарышты зерттеу жұмыстары, магистральді құбыр жүйелері, коммуникация және байланыс жүйелері.
Әлеуметтік-экономикалық салдарлар
Іскерлік белсенділіктің артуы жаңа банктік құрылымдардың қалыптасуына ықпал еткенімен, республикадағы құрылымдық өзгерістер халықтың материалдық әл-ауқатын бірден жақсарта алмады. Тұтыну тауарлары өндірісі мен қызмет көрсету көлемі қысқарды. Кей жағдайда халық сұранысын қамтамасыз еткен мемлекеттік өндіріс орындарының тоқтауы, сұраныс жоғары секторларда бағаның күрт өсуіне әкелді.
Бағаны босатудың әсері
1991 жылғы қаңтардағы бағаны босату бағаның бірнеше жүз есе өсуіне ұласып, инфляциялық қысымды күшейтті. Нәтижесінде ақшаның құны төмендеді.
Ақша айналымындағы дағдарыс
Ресей ақшасының ауысуы Қазақстандағы ақша айналымына кері әсер етіп, күнделікті төлем қабілетін әлсіретті.
Тұрмыс деңгейінің төмендеуі
Халықтың айлық жалақысы көбіне азық-түліктен артылмады. Ауылдар арасындағы қатынас қиындап, тұрмыстық техника мен мәдени-шаруашылық тауарларының бағасы шарықтағандықтан, оларды тұтыну күрт шектелді. Мысалы, орта есеппен отандық түрлі-түсті теледидардың бағасы тамыз айының соңына қарай 330 мың сомға жетсе, шетелдік теледидарлар 1 миллион сомнан асты. Бір камералы тоңазытқыш үшін 600 мың сом сұралды. Қаңтардан тамызға дейін өндірістік тауарлардың бағасы бірнеше есе өсті.
Күнделікті қажеттілік қымбаттады
Мемлекеттік қолдау саясаты болғанына қарамастан, нан өнімдерінің бағасы да айтарлықтай көтерілді: 1991 жылғы тамыздың соңында 1 килограмм тоқаш нан 60 сомға дейін барды.
Қоғамдағы жіктелу және әлеуметтік осал топтар
Табыс деңгейіне қарай адамдардың жіктелуі айқындала түсті. Нарыққа көшу саясатының бұрмалануы нәтижесінде алыпсатарлық, делдалдық және парақорлық арқылы жағдайын түзеген топтар да пайда болды. Бұл әлеуметтік әділетсіздік сезімін күшейтті.
Негізгі байлықты өндіретін, жалақыдан жалақыға дейін өмір сүретін халық үшін мұндай соққының ауыр болуы заңды еді. Әсіресе көпбалалы отбасылар мен зейнеткерлер қатты қиындық көрді. Соның салдарынан қалаларда қайыр сұраған адамдар саны көбейді.
Қысқа түйін
Экономикалық реформа басқару жүйесін жаңғыртып, нарықтық институттарды қалыптастырды және құқықтық негіздерді кеңейтті. Алайда бағаны босату мен ақша айналымындағы дағдарыс, өндіріс пен қызмет көрсетудің қысқаруы халықтың өмір сүру деңгейіне елеулі кері әсерін тигізіп, әлеуметтік теңсіздікті тереңдете түсті.