Нарық дегеніміз
Классикалық экономикалық ой және нарықтық тепе-теңдік
Нарық қатынастарын түсіндіруді экономикалық теорияның классикалық мектебі өкілдерінің еңбектерінен бастаған орынды. Бұл бағыттың ірі өкілдері — Адам Смит пен Давид Рикардо. Адам Смит нарықтық экономикаға барынша еркіндік беру қажет деп санады: мемлекет «laissez-faire» («өзінше жүре берсін») саясатын ұстануға тиіс.
Смит үшін нарық — «ұлы үйлестіруші». Нарықтық тепе-теңдік адамдардың жеке мүддесіне ұмтылуы, пайдаға ынталануы және еркін бәсеке арқылы қалыптасады. Оның әйгілі тұжырымы бойынша, адам өз пайдасын көздей отырып, өзі аңғармайтын мақсаттарға «көрінбейтін қолдың» ықпалымен бағытталып, қоғам мүддесіне жиі қызмет етеді.
Негізгі идеялар
- Мемлекеттің рөлі — нарыққа шамадан тыс араласпай, еркін бәсекені сақтау.
- Жеке мүдде мен бәсеке нарықтық үйлесімділікке әкелетін қозғаушы күш ретінде қарастырылады.
- Либерализм дәстүрінде еркін рынок — тиімділік пен өсудің негізі.
К. Маркстің ұдайы өндіріс схемалары және пропорциялар
К. Маркс экономикалық теорияда нарықтық тепе-теңдік мәселесін бірнеше деңгейде талдады: микродеңгейде (жекелеген шаруашылық бірліктері), көпсалалы шаруашылық деңгейінде және қоғамдық ұдайы өндірістің ең жоғары, көпфакторлы деңгейінде.
«Капиталдың» екінші томында Маркс нарықтық тепе-теңдікті өндіріс пен қорланудың әр саладағы өзара байланысы арқылы түсіндіретін схемаларды қарастырды. Онда ұдайы өндірістің екі бөлімшесі алынады: I — өндіріс құрал-жабдығын өндіру, II — тұтыну заттарын өндіру. Осы бөлімшелер арасындағы айырбас және ішкі пропорциялар сақталған жағдайда ғана жиынтық қоғамдық өнімнің өткерілуі мүмкін болады.
Жай ұдайы өндіріс
Өндіріс көлемі бұрынғы деңгейде сақталады. Негізгі мәселе — бөлімшелер арасындағы айырбас тепе-теңдігі және тұрақты пропорциялар.
Ұлғаймалы ұдайы өндіріс
Қорлану есебінен өндіріс кеңейеді. Пропорция бұзылса, салалар арасындағы байланыс әлсіреп, артық өндіру дағдарысы туындауы мүмкін.
Маркстің жалпы тепе-теңдік логикасы швейцар экономисі Леон Вальрастың (1834–1910) жалпы тепе-теңдік теориясымен үндеседі. Вальрастың замандастары — Вальфредо Парето (1848–1923) мен Энрико Бароне (1859–1924) — бұл бағытты бірден толық бағалай қойған жоқ. Дегенмен, жалпы тепе-теңдік талдауы кейіннен шаруашылықты жоспарлы жүргізу теориясы үшін де маңызды салдарлар қалыптастырды.
Нарық: экономикалық қатынастардың құқықтық және бағалық өлшемі
Нарық — экономикалық қатынастар жүйесі. Экономикалық қатынастар ақша, тауар, қарыз, несие, бағалы қағаздар және басқа да категориялар арқылы көрінеді. Дәл осы қатынастар арқылы адамдар материалдық әрі рухани игіліктерді жасап, бөлісіп, тұтына алады.
Нарық қалай жұмыс істейді?
1) Бағаны есептеу
Нарықтық баға қалыптасуы үшін шығын, сұраныс және ұсыныс ескеріледі.
2) Бағаға келісу
Тараптар келісім бағасын анықтайды: сауда — келісімнің нәтижесі.
3) Есеп айырысу
Келісілген бағамен төлем жасалып, мәміле аяқталады.
Бұл процестердің толық іске асуы үшін заңды және жеке тұлғалар арасында екіжақты құқықтық негіз болуы қажет. Сұраныс пен ұсыныс жоқ жерде нарық та болмайды: экономикалық қатынас жүрмейді, ал баға келісімі қалыптаспайды.
Қоғамдық мақсат және сабақ
Қоғамның түпкі даму мақсаты — әр адамның қабілеті мен мүмкіндігіне сай құқықтық қатынастарды құру. Экономикалық еркіндік пен құқықтық кепілдіктер бір-бірін толықтырғанда ғана тұрақты даму үшін орта қалыптасады.
Қазақстан экономикасының тірегі: мұнай-газ кешені
Қазақстан экономикасының түйінді саласы — мұнай-газ кешені. «Стратегия–2030» бағдарламасында энергетикалық ресурстар мен оларды тиімді пайдалану басым бағыт ретінде белгіленді. Мұнай-газ секторы елдің экономикалық өсімінің негізі болып, жақын кезеңдегі белсенді дамуға ұйытқы болуға тиіс.
2000 жылғы өндіріс динамикасы
- Өндірілген мұнай
- 35,3 млн т
- 1999 жылға қатысты
- 117,2%
- Маңызы
- Өсім мұнай-газдың экономикалық салмағын күшейтті.
Ірі өндірушілер және көрсеткіштер (2000 жыл)
| Компания | Өндіріс (млн т) | 1999 жылға қатысты (%) |
|---|---|---|
| «Казахойл» ҰМК | 5,9 | 107,4 |
| «Өзенмұнайгаз» АҚ | 3,6 | 112,6 |
| «Казахойл-Ембі» ААҚ | 2,3 | 100,1 |
| «Казахойл» қатысуымен (жиыны) | 11,4 | 110,8 |
| — «Теңізшевройл» БК | 10,5 | 109,5 |
| — «Арман» БК | 0,22 | 96,0 |
| — «Қазақтүрікмұнай» БК | 0,2 | 182,3 |
| Басқа мекемелер (жиыны) | 18,0 | 125,7 |
| — «Маңғыстаумұнайгаз» АҚ | 4,2 | 103,3 |
| — «Ақтөбемұнайгаз» АҚ | 2,6 | 112,3 |
| — «Қарашығанақ Петролеум Оперейтинг КО» | 4,6 | 137,9 |
| — «Қаражамбасмұнай» АҚ | 0,9 | 177,9 |
| — «Харрикейн – Құмкөлмұнай ЛТД» БК | 3,3 | 130,9 |
| — «Торғай-Петролеум» БК | 1,3 | 129,0 |
Осы ұйымдар арқылы өндірілген мұнай-газ ресурстарының көлемі — 33,7 млн т. Қалған бөлігі бірқатар бірлескен кәсіпорындар арқылы өндірілді: Порал, Қарақұдықмұнай, Эмбаведьойл, Матин, Қазгермұнай, Светландойл, Сазанқұрақ, Қуатомлонмұнай, сондай-ақ ғылыми-өндірістік орталық «Мұнай», «Анако», «Алмаз Интернейшнл», «Трейдинг Компани», «ЖАҚ», «Тексака Норс Бузачи Генк» және басқа компаниялар аз көлемде өндіру жүргізді.
Мұнай өңдеу: қуат, зауыттар және шикізат мәселесі
Мұнай өндіруші саланың өзіне тән ерекшеліктері бар және ол елдің әлеуметтік-экономикалық әрі саяси басымдықтарына тікелей әсер етеді. Сондықтан бұл секторды жүйелі талдау маңызды.
Қазақстандағы негізгі мұнай өңдеу зауыттары
- ААҚ «МӨЗ Petro Kazakhstan Oil Products» (Шымкент)
- ААҚ «АНПЗ» (Атырау)
- ААҚ «ПНХЗ» (Павлодар)
Дизель отынын өндіру «Конденсат» АҚ кәсіпорнында да дамыған. Республикаға, негізінен, ашық және қою түсті майлар, нефрас тобы және еріткіштер импортталады.
Мұнай өңдеу зауыттарының жиынтық қуаты 18,5 млн т шамасында, және олар елді жанармаймен толық қамтуға әлеуеті жеткілікті. 1991–2002 жылдары мұнай өнімдерін өндірудің төмендеу кезеңі байқалды; әсіресе 1999–2000 жылдар тоқыраумен ерекшеленді. 2001 жылдан бастап өңдеу көлемі қайта өсім траекториясына шықты.
Шымкент (ПКОП)
2002 жылы шамамен 3,5 млн т өңделіп, көшбасшылық позиция сақталды.
Павлодар (ПНХЗ)
1998 жылдан кейінгі өзгерістер нәтижесінде 2002 жылы өңдеу көлемі 2,0 млн т-ға дейін артты.
Шикізат тапшылығы
Кей кезеңдерде Павлодарда өндірістік әлеуеттің 90%-ына дейін шикізат жетіспеуінен пайдаланылмады.
Шикізатты зауыттарға жеткізу мәселесі бірнеше факторға байланысты болды. Соның бірі — ішкі және сыртқы нарықтағы энергия тасымалдаушылар бағаларының айырмашылығы. Соның салдарынан көптеген компаниялар экспортқа көбірек басымдық берді. Қазіргі кезеңде мемлекет пен мұнай өңдеу компанияларының басшылары бұл мәселені шешуге бағыт алған: үкімет жергілікті зауыттарға шикізат жеткізу бойынша нақты шарттар қоюда.
Соңғы жылдары мұнай өңдеу активтерінде шоғырлану үрдісі байқалды: «ҚазМұнайГаз», ПНХЗ-дегі ААҚ «Маңғыстаумұнайгаз», сондай-ақ НПЗ ПКОП және «ПетроҚазақстан» бағытында. Ішкі өндіріс көлемі ұзақ уақыт төмен трендте болғанымен, мұнай өнімдерінің баға деңгейі тәуелсіздік жылдарында көбіне жыл сайын өсу тенденциясын көрсетті.
Импорт құрылымы және ішкі нарықтағы теңгерім
Нарықтағы жағдайға жақын және алыс шет елдерден келетін импорт әсер етеді. Әсіресе бензин фракцияларын жеткізу мұнай өнімдері импортының ұлғаюына ықпал етті. Импорт құрылымы ішкі нарықта қою түсті мұнай өнімдері мен отандық өндірістің жоғары сапалы өнімдері бойынша тапшылықтың пайда болуына әкелді.
Негізгі үрдістер
Мазут импорты
Жыл сайын азаю үрдісін көрсетті.
Жоғары сапалы бензин
Импорт үлесі салыстырмалы түрде жоғары деңгейде қалды.
Республикаға көбіне ашық және қою түсті майлар, нефрастар мен еріткіштер, сондай-ақ жоғары сапалы бензин импортталды. Негізгі мұнай өнімдерін (бензин, дизель отыны, мазут) жеткізушілер — Ресей зауыттары, сондай-ақ Өзбекстан және басқа ТМД елдері. Алыс шет елдерден негізінен мотор майлары жеткізіледі.
Қорытынды бағыт
Мұнай өнімдерінің импорты ішкі өндіріс пен сұраныспен тығыз байланысты және ол көбіне ішкі өндірістегі жетіспеушілікті толықтыруға бағытталады. Алайда отандық мұнай өңдеу зауыттары нарық сұранысын толық қамтамасыз ете алатындықтан, ашық түсті мұнай өнімдері мен майлау материалдарының ішкі өндірісін ұлғайту және әртараптандыру стратегиялық маңызды.