Чарлз Дарвин
Дарвин төңкерісін түсіну: XIX ғасырдың ғылыми және қоғамдық контексті
Ч. Дарвиннің биологияда жасаған төңкерісінің маңызын толық бағалау үшін табиғи сұрыпталу теориясы қалыптасқан кезеңге—яғни XIX ғасырдың бірінші жартысындағы ғылымның дамуы мен әлеуметтік-экономикалық жағдайға—назар аудару қажет. Бұл уақыт жаратылыстану ғылымдары әлемдік заңдылықтарды ашуға ерекше қарқынмен ұмтылған кезең болды.
Теорияға жол ашқан жаратылыстанудағы серпіліс
XIX ғасырдың ортасына дейін табиғаттануда көптеген ірі жаңалықтар ашылды. Осы идеялар мен дәлелдер кейін Дарвиннің ойлау жүйесіне тірек болды: табиғаттың өзгермейтіні туралы түсінік әлсіреп, даму мен заңдылық ұғымдары күшейе түсті.
Негізгі ғылыми-идеялық алғышарттар
- П. Лаплас математикалық әдіспен И. Канттың Күн жүйесінің дамуы туралы тұжырымын негіздеді.
- Г. Гегель философияға даму идеяларын енгізіп, тарихи қозғалыс ұғымын кеңейтті.
- А. И. Герцен (1845–1846) «Табиғатты зерттеу туралы хаттар» еңбегінде табиғаттың бейорганикалықтан адамға дейінгі тарихи дамуын талдап, жаратылыстануда тарихи даму принципіне сүйенген қорытындылар ғана дұрыс болатынын айтты.
- Энергияның сақталу заңдары ашылып, химиялық элементтердің атомдық құрылысы туралы принцип орнықты.
- А. М. Бутлеров 1861 жылы органикалық қосылыстар құрылысы туралы теориясын ұсынды.
- Кейінірек Д. И. Менделеев химиялық элементтердің периодтық жүйесін жариялады.
Осындай ғылыми ортада Дарвин еңбек етті. Енді оның ілімінің нақты алғышарттарын жүйелі түрде қарастырайық.
Геологиялық алғышарттар: Лайель және «бірқалыпты өзгеріс» идеясы
Ағылшын геологы Ч. Лайель Жер бетін кенеттен болатын апаттар өзгертіп отырады деген Ж. Кювье көзқарасын негізсіз деп санап, оған қарама-қарсы тұжырымды дәлелдеді: планетаның беті ерекше күштердің әсерінен емес, күнделікті табиғи факторлардың үздіксіз ықпалынан біртіндеп өзгереді.
Лайель атап өткен тұрақты факторлар
- температураның ауытқуы, жел, жауын-шашын
- теңіз толқынының жағаны шайып отыруы
- өсімдіктер мен жануарлардың тіршілік әрекеттері
- жер сілкінісі мен жанартаулардың атқылауы
Мұндай ойларды Лайельге дейін Ламарк, сондай-ақ М. В. Ломоносов «Жер қыртыстары туралы» еңбегінде айтқан еді. Бірақ Лайель өз көзқарасын көптеген нақты мысалдармен жүйелі түрде дәлелдеп, оның ықпалын күшейтті. Нәтижесінде Лайель теориясы Дарвиннің дүниетанымдық ұстанымдарының қалыптасуына айрықша әсер етті.
Цитология мен эмбриология: өзгермейтін түр туралы түсінікке соққы
Биологияда табиғат өзгермейді, түрлер арасында туыстық жоқ деген көзқарастарға қайшы келген бірқатар ірі жаңалықтар ашылды. Олар организмдердің бірлігі мен тарихи байланысы туралы ойды күшейтті.
Клеткалық теория
Т. Шваннның клеткалық теориясы барлық тірі ағзалардың құрылысының негізінде ортақ құрылымдық бірлік — клетка жататынын көрсетті.
Эмбриондық ұқсастық
Омыртқалылар ұрықтарының дамуын зерттеу құстар мен сүтқоректілер эмбриондарында желбезек доғалары мен желбезекке тән қан айналым белгілерін анықтауға мүмкіндік берді. Бұл балықтар, құстар және сүтқоректілер арасында туыстық бар деген қорытындыға жетеледі.
К. Бэр және дамудың бастапқы бірлігі
Орыс академигі К. Бэр барлық тірі ағзалардың дамуы жұмыртқа клеткасынан басталатынын және дамудың ерте сатыларында әртүрлі класқа жататын жануарлар ұрықтарының құрылысы таңғаларлықтай ұқсас болатынын көрсетті.
Кювье типтер теориясының парадоксы
Ж. Кювье түрлердің өзгермейтіндігін жақтағанымен, оның типтер теориясы бір тип шеңберіндегі жануарлар құрылысының ұқсастығын айқын көрсетті. Бұл ұқсастық объективті түрде олардың туыстық байланысы және ортақ түбірі болуы мүмкін деген ойды күшейтті.
Осылайша, жаратылыстанудың түрлі салаларында жиналған материалдар табиғатты Құдай жаратты және ол өзгеріссіз қалады деген түсінікке қайшы келді. Бұл фактілерді түсіндіріп, жалпылап, эволюция теориясын жүйелі түрде жасай алған тұлға — ұлы ағылшын ғалымы Ч. Дарвин.
Экспедициялық материал: «Бигль» сапары Дарвинді қалай өзгертті
Дарвиннің өмір жолын, дүниетанымының қалыптасуын және дәлелдер жүйесінің пайда болуын оның экспедициялық тәжірибесінсіз елестету қиын. Чарлз Роберт Дарвин 1809 жылдың 12 ақпанында дәрігер отбасында дүниеге келді. Университетте алдымен медицина факультетінде, кейін дін факультетінде оқып, дін қызметшісі болуға дайындалды. Алайда оның қызығушылығы геология, ботаника және зоология сияқты жаратылыстану ғылымдарына қарай ойысты.
1831–1836: бес жылдық сапардың салмағы
1831 жылы Дарвинге «Бигль» кемесінде табиғат зерттеушісі ретінде дүниежүзін айналып шығатын экспедицияға қатысу ұсынылды. Ол келісім берді. Экспедицияда өткізген бес жыл (1831–1836) оның ғылыми тағдырында да, биология тарихында да жаңа кезеңнің басталуына айналды.
Бақылаулар мен шешуші сұрақтар
- Оңтүстік Америкадағы геологиялық шөгінділерден ол қазіргі сауыттылар мен жалқау аңдарға ұқсас, бірақ өліп біткен алып жануарлардың (тісі толық емес) қаңқаларын тапты.
- Галапагос аралдарында материктегі торғай тектес құстарға ұқсас, бірақ әртүрлі қорек көздеріне (қатты тұқым, насеком, гүл шірнесі) бейімделген түрлерді байқады.
- Мұндай аралдардың әрқайсысы үшін Жаратушы «ерекше түрлерді» арнайы жаратты деу қисынсыз еді; анағұрлым дәл қорытынды — құстар материктен келіп, жаңа жағдайларға бейімделу барысында өзгерген.
- Африка жағалаулары мен Жасыл мүйіс аралдарында да ұқсас заңдылық байқалды: материктегі түрлерге ұқсастық сақталғанымен, елеулі айырмашылықтар бар.
- Дарвин туко-туко кеміргішінің ерекшелігін де түсіндіруге тырысты: төлдері көзі көретін күйде туады, бірақ кейін көру қабілеті жойылады. Мұны «бәрі бір сәтте жаратылды» деген түсінікпен түсіндіру қиын болды.
Осы және басқа да көптеген фактілер Дарвиннің түрлердің жеке-жеке жаратылғаны туралы сенімін шайқалтты. Англияға оралған соң ол өзіне нақты мақсат қойды: түрлердің шығу тегі қалай түсіндіріледі?
Эволюциялық теорияның түйіні: 1859 жылғы еңбек
Ч. Дарвиннің негізгі еңбегі — «Табиғи сұрыпталу жолымен түрлердің шығуы немесе тіршілік үшін күресте жақсы іріктелінген тұқымдардың сақталуы» — 1859 жылы жарық көріп, тірі табиғат туралы көзқарастарды түбегейлі өзгертті.
Бұл кітап Дарвиннің және басқа ғалымдардың іс жүзінде дәлелденген деректерін жиырма жылдан астам уақыт бойы зерттеп, ұғынуының нәтижесі болды.
Қолдан сұрыптау: механизмді түсіндірудегі көпір
Саяхаттан кейін Дарвин Англияға түрлердің орта жағдайларының ықпалынан өзгеретінін мойындаған күйде оралды. Бірақ сол кезеңде ғалымдардың көпшілігі эволюцияны қабылдамады: бір түрдің екінші түрге айналуын ешкім тікелей бақылаған жоқ. Сондықтан Дарвин эволюциялық процестің механизмін ашуға ұмтылды.
Ауыл шаруашылығындағы тәжірибе
Дарвин Англиядағы селекция тәжірибесін зерттеді. Ол кезде фермерлер мен әуесқойлар кептердің 150-ге жуық тұқымын, сондай-ақ ит, ірі қара, тауық және басқа да үй жануарларының көптеген тұқымдарын шығарып үлгерген еді. Мәдени өсімдіктердің де жаңа сорттары қарқынды алынатын.
Тұқымдардың ортақ тегі туралы деректер
- тауық тұқымдары жабайы банкив тауығынан тарайды
- үй үйректері жабайы барылдауық үйректен шыққан
- қоян тұқымдары жабайы еуропалық қоянмен байланысты
- ірі қара малдың ата-тектері жабайы турмен байланысты
- иттердің арғы тегі ретінде қасқыр және кейбір тұқымдар үшін шиебөрі қарастырылады
Қолдан сұрыптаудың анықтамасы және түрлері
Қолдан сұрыптау — адам үшін белгілі бір мақсатта бағалы белгілер мен қасиеттерді ұрпақтар қатарында жүйелі сақтап, көбейту арқылы жануарлардың жаңа тұқымдарын және мәдени өсімдіктердің жаңа сорттарын шығару процесі. Дарвин қолдан сұрыптаудың екі формасын ажыратты: саналы (әдістемелік) және санасыз.
Табиғи сұрыпталу: тіршілік үшін күрестің үш формасы
Тіршілік үшін күрес — организмдер мен орта жағдайлары арасындағы алуан түрлі және күрделі өзара қарым-қатынастардың жиынтығы. Дарвин бұл күрестің үш негізгі формасын көрсетті:
- 1 Түраралық күрес (әртүрлі түрлер арасындағы бәсеке).
- 2 Түрішілік күрес (бір түр даралары арасындағы бәсеке).
- 3 Ортаның қолайсыз жағдайларымен күрес (табиғи орта факторларына төтеп беру).
Ілімнің тарихи маңызы
Дарвин іліміндегі ең бастысы — «қатып қалған, өзгермейтін дүние» туралы түсінікке қарсы тірі табиғаттың дамуы идеясын ғылыми деңгейде негіздеуі. Дарвин ілімін мойындау биология тарихында жаңа кезең ашты: бұрын жиналған фактілер жаңаша түсіндіріліп, жаңа бағыттар қалыптасты.
- эволюциялық эмбриология
- эволюциялық палеонтология
- және басқа да эволюциялық бағыттар
Дарвин еңбегі XIX ғасырдағы жаратылыстану ғылымының ең ірі жетістіктерінің бірі ретінде бағаланады.