Қазақша рефераттар

Этнопедагогиканың әдістемелік негіздері

Оқу мазмұны

Этнопедагогиканың әдістемелік негіздері

Бұл бөлім этнопедагогиканың пәнін, негізгі ұғымдарын, әдіснамалық тіректерін және басқа ғылымдармен байланысын жүйелі түрде қарастырады. Сондай-ақ Қазақстан Республикасындағы ұлттық саясат құжаттары мен егемен мемлекет жағдайындағы этномәдени дәстүрлердің қазіргі ахуалы талданады.

1.1. Этнопедагогика пәні, принциптері, міндеттері мен қызметі (4 сағат)

  • Этнопедагогика тарихына және халықтық педагогикаға қысқаша шолу.
  • Этнопедагогиканың объектісі мен пәні.
  • Принциптері, міндеттері және қызметтері.
  • Негізгі ұғымдар: этностық тәрбие, этностық оқыту, ұлт, этнос.
  • Педагогикалық ғылымдар жүйесіндегі орны.
  • Этнопсихология, философия, этнография, этнософиямен өзара байланысы.
  • Мәдениеттанулық, философиялық, психологиялық және этнографиялық негіздері.
  • Қазақстан Республикасының ұлттық саясат жөніндегі құжаттары.
  • Егемен мемлекет жағдайындағы этномәдени дәстүрлердің қазіргі жай-күйі.

1.2. Этнопедагогикалық идеялардың генезисі (тегі) (2 сағат)

Адамзат дамуы тарихындағы этнопедагогикалық ойлардың қалыптасуы педагогика классиктерінің еңбектерінде, сондай-ақ қазақтың ауыз әдебиеті мен қоғамдық ойында кең көрініс тапқан.

  • Я.А. Коменский: оқу мен тәрбиенің ұлттық жүйесін дамытуға қосқан үлесі.
  • К.Д. Ушинский: халықтық тәрбие принциптері.
  • А.С. Макаренко: педагогикалық іс-әрекетте халықтық тәрбиенің элементтерін қолдану.
  • В.А. Сухомлинский: халықтық педагогикаға негізделген көзқарастары.

XV–XIX ғасырлар: ақын-жыраулардың тәрбие мектебі

Асанқайғы, Қазтуған, Шалкиіз, Ақтамберді, Шал, Дулат, Бұхар, Махамбет және т.б. шығармаларында ел басқару, Отан қорғау, гуманизм, еңбек сүйгіштік және өнер құндылықтары насихатталды.

  • XVIII ғасыр: билердің жас ұрпақты тапқырлық пен шешендікке тәрбиелеудегі рөлі (Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би).
  • Ш. Уәлиханов: ұлттық тәрбие және этнопедагогика мәселелері.
  • Ы. Алтынсарин: халықтық педагогика және психологияға негізделген мұралары.
  • А. Құнанбаев: қазақ педагогикасы мен психологиясын тереңдетуге қосқан үлесі.
  • Орыс және Батыс Еуропа ғалымдарының қазақтың халықтық тәрбиесі туралы пікірлері.
  • XX ғасырдың 20–30-жылдары: этнопедагогикалық идеялардың дамуы (М. Дулатов, А. Байтұрсынов, М. Жұмабаев және т.б.).

1.3. Этнопедагогикадағы тәрбиенің мақсаты (2 сағат)

  • Барлық этностардағы тәрбие мақсатының ортақ жақтары.
  • Адам туралы халықтық идеялар және қазіргі тәрбиедегі орны.
  • Әр халықтың «жетілген тұлға» туралы түсінігінің қалыптасу шарттары.
  • Ұлттық ар-намыс — мінез-құлықты жетілдірудің іргетасы.
  • Көпұлтты Қазақстанда көпмәдениеттілікке тәрбиелеудің ерекшеліктері.
  • Халықтың педагогикалық мәдениеті: мәні мен мазмұны.
  • Ұрпақ сабақтастығындағы тұлғаның әлеуметтік дамуы мен рухани үдерістің өзара ықпалы.

1.4. Тәрбиенің әдістері мен құралдары (2 сағат)

Халықтық педагогикада тәрбие жеке үлгі, сөз мәдениеті, табиғатпен үндестік және еңбек арқылы жүйеленеді. Әдістер мен құралдар ұрпақ тәжірибесін күнделікті өмірге енгізудің ықпалды тетігі ретінде қарастырылады.

Тәрбиенің тәсілдері

  • Өсиет пен ғибрат.
  • Аға ұрпақтың жеке үлгісі.
  • Еліктеу және тәжірибе арқылы үйрену.

Тәрбиенің құралдары

  • Ертегілер, мақал-мәтелдер, жаңылтпаштар, жұмбақтар, халық өлеңдері.
  • Табиғат, ойын, сөз, еңбек.

Модуль 2

Қазақстан Республикасы халықтарының ұлттық салт-дәстүрлері — халық тәрбиесінің негізі

Бұл модуль салт пен дәстүрдің құрылымын, тәрбиелік мәнін, сондай-ақ рухани-адамгершілік, азаматтық-патриоттық, еңбек, дене, эстетикалық және зиялылық тәрбиедегі халықтық тәжірибені қамтиды.

2.1. Дәстүр мен салттардың құрылымы: ортақтық пен айырмашылық (4 сағат)

  • «Салт» және «дәстүр» ұғымдары: философиялық, әлеуметтік, педагогикалық, психологиялық анықтамалар.
  • Құрылымы, жалпы ортақ белгілері және айырмашылықтары.
  • Рәсімдер және салтанатты өткізу тәртібі.
  • Адам тәрбиесімен байланысты салттар, әдет-ғұрыптар, дәстүрлер мен нанымдардың тәрбиелік мәні.
  • Балалардың ерекшелігін ескере отырып, өмір кезеңдерін сипаттау.
  • Үйлену және отбасын құруға қатысты әдет-ғұрыптар: достық, бата беру, тілек, ант беру нышандары.
  • Өлімге байланысты дәстүрлер: қоштасу, жоқтау, ас беру, жылын беру; қабір басына белгі қою.
  • Қуаныш пен қайғыға қатар жүретін салттар, өлеңдер мен аңыздардың тәрбиелік мәні.
  • Жаңа уақыт ықпалымен қалыптасқан салт-дәстүрлер және олардың тәрбиелік әлеуеті.

2.2. Рухани-адамгершілік және азаматтық-патриоттық тәрбие (2 сағат)

  • Салт-дәстүрлер, ән-жыр, өлең, мақал-мәтелдердегі ар-ұят, руханилық туралы халықтық түсініктер.
  • Отбасындағы аға ұрпақтың жастарды парасаттылыққа, әдептілікке, үлкенді қадірлеуге баулудағы рөлі.
  • Қонақпен амандасу, қабылдау, қызмет ету мәдениетінің қарапайымдылық пен әдептілікке тәрбиелеудегі мәні.
  • Діннің тұлғаның рухани қалыптасуындағы орны; Құран, хадистер және Мұхаммед пайғамбар (с.ғ.с.) өмірінен өнегелік үлгілер.
  • Патриоттық тәрбиенің негізі: Отанға, халыққа, туған-туыс пен жақындарға сүйіспеншілік.
  • Патриоттылық модельдері: кіріктірілген, авторитарлық, бөлшектелген (әртүрлілік) үлгілер.
  • Патриоттық сезім, адамзаттық жауапкершілік және азаматтық борыштың өзара байланысы.
  • Азаматтық-патриоттық тәрбиедегі мақал-мәтелдер мен аңыздардың тәрбиелік салмағы.
  • Жастарды батылдық пен әзірлікке тәрбиелеудегі ұлттық ойындардың рөлі.
  • Қазақ халқындағы азаматтық-патриоттық тәрбиенің ерекшеліктері.

2.3. Еңбек және дене тәрбиесі (2 сағат)

  • Еңбек сүйгіштік, кәсіптік дағды және кәсіби бағдар: ата-әке тәжірибесі (мал бағу, қора салу, қол еңбегі).
  • Аналардың қыз балаларды кесте тігуге, ою-өрнек салуға, жүн түтуге, кілем тоқуға, киім тігуге үйретудегі рөлі.
  • Отбасындағы кәсіптік даярлық: үй жануарларын бағу, ауруларын тану және емдеу тәсілдері.
  • Атқа міну, аңшылық, қолөнер кәсіптеріне баулу.
  • Еңбек туралы әндер, ертегілер, мақал-мәтелдердің тәрбиелік мәні.
  • Қазақ халқындағы еңбек тәрбиесінің ерекшеліктері.
  • Дене тәрбиесінің мақсаты мен міндеттері; нәрестені шынықтыру тәжірибелері (тұзды суға шомылдыру, майлау, аяқ-қолын созу).
  • Қазақстандағы түрлі этностардың балаларды шынықтыру тәсілдері.
  • Дене тәрбиесіндегі ұлттық ойындардың рөлі және қазақ дәстүріндегі ерекшелік.

2.4. Эстетикалық және зиялылық тәрбие (2 сағат)

Эстетикалық тәрбие

  • Мақсаты мен міндеттері; негізгі бағыттары: сәулет және бейнелеу өнері, өлең-жыр, зергерлік және қолөнер, кілем тоқу.
  • Бейнелеу өнеріндегі этнопедагогикалық идеялар.
  • Өлең айту мәдениеті, жыршылық, шешендік және тапқырлыққа тәрбиелеудің халықтық мектебі.
  • Халық композиторлары шығармаларындағы тәрбие мәселелері.
  • Қыз балалардың эстетикалық сезімін қалыптастыруда ата-ананың қатысуы; қазақ дәстүріндегі ерекшеліктер.

Зиялылық (интеллектуалдық) тәрбие

  • Зиялылыққа тәрбиелеудің рөлі және жас ұрпақ дамуына ықпалы.
  • Халықтың әлем құрылымын қабылдауы: күн, ай, жұлдыздар, аңдар және үй жануарлары туралы білімдер.
  • «Жеті ғалам», «жеті қабат көк», «жеті күн» туралы түсініктер; халықтық күнтізбе, айлар мен жыл мезгілдері.
  • Білім мен өнердің пайдасы, тапқырлық пен жинақылықты қалыптастыру.
  • Тапқырлыққа тәрбиелеудегі ертегілердің орны туралы мақал-мәтелдер, аңыз-әңгімелер және ғұламалар ойлары.
  • Қазақ халқындағы зиялылық тәрбиесінің ерекшеліктері.

2.5. Халық педагогикасының қазіргі қызметі (2 сағат)

  • Халықтың этнопедагогикалық пансофиясы.
  • Ұлтаралық қарама-қайшылықты қоздыратын мазмұнның халық мәдениеттерінде болмауы (бірлікке бағдарланған құндылықтар).
  • Рухани-адамгершілік құндылықтардағы ұлтаралық және жалпыадамзаттық негіздер.
  • Символдық тұлғалардың ықпалы және қоғамдық қызметі.
  • Этнопедагогиканың жалпыадамзаттық негіздері.

2.6. Мектептің оқу процесінде халық педагогикасының прогрессивті элементтерін пайдалану (2 сағат)

  • Қазақстан Республикасының этнопедагогикалық білім беру тұжырымдамасы; жастарға этнопедагогикалық білім беру тұжырымдамасы.
  • Қазақстандағы халық педагогикасы бойынша қазіргі бағдарламалар.
  • «Атамекен», «Елім-ай» және басқа бағдарламалардың мақсаты, міндеттері мен ерекшеліктері.
  • Қазақстан мектептеріндегі жұмыс тәжірибесі: музыка аспаптары, халықтық қолданбалы өнер, ұлттық ойындар, ұлттық киім үлгілерімен танысу.
  • Отбасы тәжірибесін зерттеу және ата-тектік шежірені зерделеу.

Семинар–практикалық сабақтар тақырыптары

1.1. Этнопедагогика пәні: әдістері мен міндеттері

Талқылауға арналған сұрақтар:

  1. Этнопедагогиканың объектісі мен пәні.
  2. Этнопедагогиканың принциптері, міндеттері және қызметі.
  3. Этнопедагогика тарихы және халықтық педагогикаға кіріспе шолу.