Шағын бизнестің атқаратын қызметі
Ірі кәсіпорындардан шағын бизнеске: қазіргі өтпелі кезеңнің сипаты
Қазіргі жағдайда капитализмге өтудің бір бағыты ретінде қоғамдық меншікті жекешелендіру жүріп, соның салдарынан ірі кәсіпорындар таратылып, олардың орнына ұсақ, шағын және орта мөлшердегі кәсіпорындар құрылып жатыр. Бұл үрдісті біржақты «дұрыс» деп айту қиын. Дегенмен, іс жүзінде ірі кәсіпорындардың едәуір бөлігі жойылып, негізгі назар шағын кәсіпорындардың кәсіпкерлік қызметіне ауысты.
Маңызды екпін: Халық шаруашылығының барлық салаларында шағын кәсіпорындардың болуы — дүниежүзілік тәжірибеде экономикалық тұрғыдан тиімді құбылыс.
Ірі және шағын кәсіпорындардың өзара байланысы
Ірі фирмалардың артықшылықтары
- Материалдық, қаржылық және еңбек ресурстарының молдығы.
- Маманданған кадрлардың шоғырлануы.
- Ғылыми-техникалық шешімдерді жедел қабылдап, өндірісте жаңа технологияларды енгізу мүмкіндігі.
Шағын және орта бизнестің күшею себептері
- Күрделі қаражат пен ауқымды кооперацияны көп талап етпейтін салаларда тез пайда болуы.
- Ғылыми зерттеу үлесі төмен салаларда және тұтыну тауарларын өндіруде жиірек кездесуі.
- Жергілікті нарыққа жақын болып, тұтынушы сұранысына икемді бейімделуі.
Шағын фирмалардың экономикалық тиімділігі неде?
Нарыққа жақындық: жергілікті сұранысты тез байқап, соған сай әрекет етеді.
Икемділік: тұтынушылардың талғамы өзгерсе, өнім мен қызметті жылдам бейімдейді.
Шағын серия: аз көлемде өндіріп, қор тәуекелін төмендетеді.
Сұранысты бөлшектеу: өндірістік және жеке тұтыну сұранысы әртараптанған сайын ШОБ-тың өркендеуіне жол ашады.
ШОБ-тың экономикаға әсері
Шағын және орта деңгейдегі бизнес экономиканы жетілдіруге тікелей ықпал етеді: бәсекелестік орта дамиды, қосымша жұмыс орындары ашылады, тұтыну секторы кеңейеді. Сонымен бірге ШОБ нарықты тауарлар және қызметтермен толықтырып, экспорттық әлеуетті арттыруға және жергілікті шикізат ресурстарын тиімді пайдалануға мүмкіндік береді.
Бәсеке
Нарықта ойыншылар көбейіп, сапа мен баға бойынша бәсеке күшейеді.
Жұмыспен қамту
Қосымша жұмыс орындары ашылып, табыс көздері әртараптанады.
Нарықты толықтыру
Тауар мен қызмет ұсынысы көбейіп, тұтынушы таңдауы кеңейеді.
Шағын кәсіпорынның әлемдік экономикадағы орны
Шағын кәсіпорындар тек тұтыну секторында ғана емес, сондай-ақ жекелеген тораптар мен механизмдерді шығару, жартылай фабрикаттар өндіру арқылы негізгі өндірістерді қамтамасыз ету бағытында да маңызды рөл атқарады. Шағын кәсіпкерлік субъектілері ретінде жеке тұлғалар да әрекет ете алады.
Шағын кәсіпорын қызметінің экономикалық сипаттамасы
Қызмет ауқымы және шектеулер
Шағын кәсіпорын халық шаруашылығының барлық салаларында жұмыс істей алады және қызметін бір немесе бірнеше бағытта жүзеге асыруы мүмкін. Алайда кейбір тауарларды өндіру мен белгілі қызметтерді көрсету тек мемлекеттік кәсіпорындарға жүктелуі ықтимал. Сонымен қатар, кейбір өнім түрлерін өндіру үшін арнайы рұқсат (лицензия) талап етіледі.
Дербестік және жоспарлау
Шағын кәсіпорын шаруашылық әрекетінде дербестікке ие: өндірген тауарын өткізіп, салық төлемдерінен кейін қалған қаражатты өз қажетіне пайдалана алады. Шаруашылық іс-әрекеттегі басты тетік — жоспарлау. Кәсіпорын сұранысы бар тауарларды өндіру және қызмет көрсету үшін өндірістік мүмкіндігіне сай жұмысын алдын ала жоспарлап, әлеуметтік дамуын да ескеруі қажет.
Бизнес-жоспардың өзегі: тауар алушылармен, сондай-ақ шикізат пен материал жеткізушілермен жасалатын келісімшарттар және өндірісті қажетті ресурстармен жабдықтау шарттары.
Баға белгілеу
Кәсіпорын өз өнімдері мен қызметтеріне бағаны дербес белгілейді немесе келісімшартта бекітілген баға бойынша сатады.
Қаржылық ресурстар көздері
- пайда;
- амортизациялық аударымдар;
- бағалы қағаздарды сатудан түскен қаражат;
- еңбек ұжымы мүшелерінің жарналары;
- несие қаражаттары;
- заңға қайшы емес өзге де түсімдер.
Банктік есеп айырысу және жауапкершілік
Ақша қаражаттарын сақтау, есеп айырысу және кассалық операцияларды жүргізу үшін кәсіпорын банкте есеп айырысу және өзге де шоттар аша алады. Кәсіпорын несие шарттары мен есеп айырысу тәртібін сақтауға толық жауап береді. Есеп айырысу тәртібі бұзылған жағдайда, кәсіпорын сот тәртібімен банкрот деп танылуы мүмкін.
Сыртқы экономикалық қызмет
Жалпы негізде шағын кәсіпорын шетелдік серіктестермен келісімшарт жасай алады және шетел валютасындағы шот ашуға құқылы. Белгіленген ережелерге сәйкес кәсіпорын дербес түрде сыртқы нарыққа шығып, валюта табуға, оны сатып алуға, соның ішінде аукциондарға қатысуға да құқылы.
Еңбек қатынастары және әлеуметтік кепілдіктер
Еңбекақы және жеңілдіктер
Қызметкерлерге еңбекақы төлеу мөлшері, жүйесі және түрі кәсіпорын ішінде дербес шешіледі. Сонымен бірге кәсіпорын заңда көзделген ең төменгі кепілді еңбекақы төлеуді қамтамасыз етіп, еңбек жағдайын сақтауға және әлеуметтік қорғау шараларын орындауға міндетті. Қажет болған жағдайда қосымша демалыс, қысқартылған жұмыс күні және басқа да жеңілдіктер енгізе алады.
Қауіпсіздік және сақтандыру
Заң бойынша шағын кәсіпорын қызметкерлердің қауіпсіз еңбек етуіне, сондай-ақ денсаулығына және еңбекке қабілеттілігіне келтірілген зиянды өтеуге жауапты. Мемлекеттік кәсіпорындардағыдай, әлеуметтік және медициналық сақтандыру талаптары қолданылады. Сондықтан шағын кәсіпорындар сақтандыру жарналарын уақытылы төлеуге тиіс.
Басты проблема: несие және кепіл мәселесі
Шағын бизнестің ең өзекті мәселелерінің бірі — несие беру саясаты. Көп жағдайда несие тек кепіл ретінде мүлік ұсынылған кезде ғана беріледі. Ал кепілге жарайтын мүлік шағын кәсіпорындарда жиі жағдайда жеткіліксіз немесе мүлде жоқтың қасы.
Нәтиже: қаржыға қолжетімділік шектеліп, өндірісті кеңейту, технология жаңарту және айналым қаражатын толықтыру мүмкіндігі төмендейді.