Я.А Коменскийдің өмірі және педагогикалық қызметі.
Бұл мәтін Ян Амос Коменскийдің (Я.А. Коменский) өмірі мен педагогикалық қызметін, сондай-ақ оның теориясының кейінгі білім беру дамуына ықпалын жинақтап сипаттайды.
Жоспар
Коменскийдің дәуірі мен жаңа педагогиканың қалыптасуына әсер еткен тарихи жағдай.
- Коменскийдің өмір жолы
- Педагогикалық қызметінің тәрбиелік мәні
- Педагогикалық теориясының маңызы
Идеяларының әлемдік педагогикаға ықпалы және тәжірибеге енуі.
Кіріспе
XVI–XVII ғасырлар аралығы Еуропада қоғамдық өзгерістер күшейіп, білім беру мен тәрбиенің жаңа үлгілері іздестірілген кезең болды. Осы дәуірде жаңа педагогиканың негізін қалаушылардың бірі — ұлы славян педагогы Ян Амос Коменский.
Негізгі бөлім
1) Я.А. Коменскийдің өмірі туралы мәлімет
Ян Амос Коменский 1592 жылы 28 наурызда дүниеге келді. Ол өмір сүрген кезеңде бұған дейінгі ұлт-азаттық қозғалыстардың ықпалы әлі де сақталып тұрған еді. Сол тарихи ортада шаруалар мен қолөнершілер арасында демократиялық көзқарастағы қауымдар қалыптасты; Коменскийдің әкесі сол қауымның мүшесі болып, кейін оның жетекшілерінің бірі атанды.
Коменский білім жолында латын мектебінде оқып, кейін университетті тәмамдайды. Ол діни қызметкер (священник) болып сайланып, сонымен қатар қауымның мектеп ісін басқарды.
Чех жеріндегі саяси қақтығыстар салдарынан оның отаны тәуелсіздігінен айырылып, ел үлкен күйзеліс кезеңін бастан өткерді. Осы ауыр жылдары Коменский кітапханасы мен қолжазбаларынан айырылып, отбасы дағдарысын көреді. Қауым мүшелері Польшаға қоныс аударуға мәжбүр болады, алайда Коменский педагогикалық қызметін тоқтатпай, мектеп басқарумен қатар ғылыми-педагогикалық еңбектерін жалғастырады.
Коменскийдің еңбектері Еуропаға кең тарады. Ол «Тілдер мен барлық ғылымдардың ашық есігі» атты оқулығын жазып, бұл еңбек қысқа уақытта көптеген елдің тіліне аударылып, мектеп тәжірибесіне енді.
Сонымен қатар, оның атын әлемге танытқан негізгі ғылыми-педагогикалық мұрасы — «Ұлы дидактика». Бұл шығармада педагогикалық жүйе тұтас әрі дәлелді түрде баяндалып, ақыл-ой, адамгершілік тәрбиесі және жаңа мектепті ұйымдастыру мәселелері жан-жақты қарастырылды.
Танымал педагог ретінде Коменский әртүрлі елдерде (Англия, Швеция, Венгрия) мектеп реформаларын әзірлеуге, оқулықтар мен оқыту әдістемесін жасауға қатысады. Кейін өмірінің соңғы жылдарын Амстердамда өткізіп, ғылыми еңбектерін жүйелеумен айналысады.
2) Педагогикалық қызметіндегі тәрбиелік мәні
Орта ғасыр мен жаңа дәуір түйіскен кезеңде өмір сүрген Коменскийдің көзқарасы сол дәуірдің қайшылықтарымен қалыптасты. Оның дидактикасына жаңа философияның, әсіресе Фрэнсис Бэкон идеяларының әсері сезіледі.
Коменский өз заманындағы білім беру жүйесінің шектеулеріне қарсы тұрып, мектептің жаңа түрі туралы идея ұсынды. Ол білім өмірге пайдалы, іске қажетті болуға тиіс екенін айтты. Осыдан келіп мектептің басты мақсатын: ақылды да адамгершілігі жоғары тұлға тәрбиелеу деп анықтады.
Табиғатқа сәйкестік принципі
Негізгі ұстанымКоменскийдің пікірінше, адам дамуындағы заңдылықтар табиғатқа тән ретпен жүреді, сондықтан тәрбие мен оқыту осы заңдарға сәйкес құрылуы керек. Кейін бұл идея педагогикада «табиғатқа сәйкестік принципі» ретінде орнықты.
Бұл ұстаным схоластика мен догматизмге, құрғақ жаттауға қарсы бағытталды: білім түсінікті, жүйелі және тәжірибеге жақын берілуі тиіс.
Мектептің миссиясы
Коменский мектепті адамның ақылы мен адамгершілігі қалыптасатын негізгі орта деп бағалады. Оның әйгілі тұжырымы бойынша мектеп — «барлық адамды барлық нәрсеге үйрететін» шеберхана.
Ортағасырлық жазалау тәртібіне қарсы шығып, Коменский мұғалім ықпалының тәрбиедегі шешуші рөлін ерекше атап көрсетті.
3) Коменскийдің педагогикалық теориясының маңызы
Коменский жалпыға ортақ әрі бірізді мектеп жүйесін ұсынды. Оның құрылымы жас ерекшелігіне сай сатыланып, әр кезең келесі басқышпен логикалық байланыста қарастырылды.
Әр отбасында алғашқы тәрбие мен дағды қалыптастыру кезеңі.
Әр қауымда негізгі білімді ана тілінде беру қажеттілігі.
Әр қалада жүйелі білімді кеңейту және тілдік-ғылыми дайындық.
Жоғары білім, ғылым мен кәсіби қалыптасу басқышы.
Ол бастауыш оқыту ана тілінде жүргізілуі керек деп дәлелдеді: баланың ой-өрісі мен бастапқы дүниетанымы ең алдымен өз тілінде дұрыс қалыптасады.
Сонымен бірге, мектеп мазмұнын жаңартуды талап етіп, біржақты грамматика мен риторикаға негізделген формализмнен бас тартуға шақырды. Оның пайымдауынша, кез келген ғылым мен өнер қарапайымнан күрделіге қарай, бірізділікпен оқытылуы тиіс.
Дидактиканың жүйесін құру
Коменский алғашқылардың бірі болып оқыту теориясын (дидактиканы) жүйелі ғылым деңгейіне көтерді. Сол себепті оны педагогикадағы түбегейлі бетбұрыстың символы ретінде «тәрбиенің Галилейі» деп атау кең тараған.
Әлемдік ықпал және қабылдануы
Коменский идеялары кейінгі педагогикаға зор әсер етті. Оны орыс және басқа халықтардың прогресшіл ағартушылары педагогика ғылымына қосылған асыл мұра ретінде бағалады. Қазақ ағартушысы Ыбырай Алтынсарин де өз еңбектерінде Коменский ұсынған қағидаларды қолдап, білімді ана тілінде беру мен мектепті ізгілендіру идеясын насихаттады.
Қорытынды
Ян Амос Коменский — жаңа педагогикалық ойдың іргетасын қалаған тұлға. Ол мектепті қоғам қажетіне қызмет ететін, адамды жан-жақты дамытатын орта ретінде түсіндірді. Табиғатқа сәйкестік, жүйелілік, қарапайымнан күрделіге көшу, ана тілінде оқыту, жазалауға емес, тәрбиелік ықпалға сүйену сияқты қағидалар оның мұрасын бүгінге дейін өзекті етеді.
Ортағасырлық дәстүрлер ұзақ уақыт бойы мектеп тәжірибесінде үстем болғанымен, Коменскийдің жаңашыл идеялары педагогика теориясы мен практикасына терең ықпал жасап, әлемдік білім беру тарихында берік орын алды.