Дәулет Мықтыбаев
Дәулет Мықтыбаев мектебінің сипаты
Қазақ өнерінің бастауында үркердей аз ғана топтың ішінде табиғи талантымен айрықша жарқырап көрінген тұлғалардың бірі — қобызшы Дәулет Мықтыбаев (1904–1976). Оның орындаушылық мектебі Ықылас дәстүрін жалғап қана қоймай, қобыздың сахнадағы кәсіби мүмкіндігін кеңейткен құбылыс ретінде бағаланады.
Шығу тегі және алғашқы ұстаздық желі
Дәулет Мықтыбаев 1904 жылы Ақмола облысы, Қорғалжын ауданында дүниеге келеді. Ықыластың ең дарынды шәкірттерінің бірі — Тоқтамысұлы Әбікей қартайған шағында, бойындағы ұлы мұра ұмыт қалмасын деп, төңіректен қобыз қадірін білетін жас іздейді. Сол іздеген үміті Қорғалжын жағасын жайлаған Әупік ауылынан табылған.
Әупік — Дәулеттің әкесі, өнерге жақын, от басында қобыз тартатын адам. Дәулет тоғыз жасында қобызға ерекше құмарлығы байқалған соң, әкесі тәлім алсын деп Ықыластың баласы Түсіпбекке жібереді. Бұл кезеңде Ықылас әлі тірі болғанымен, қартайып, қобыз ұстауға қауқары қайтқан еді.
Ықыластың қара қобызы жайлы дерек
И. Жақанов жазбасында Ықыластың қара қобызы туралы: «Ашаршылықта ас болған, жаяушылықта ат болған аспабым еді», — деп маңдайына басып, ең дарынды шәкірті Әбікейге тапсырғаны айтылады. Осы деректерге сүйенсек, Дәулет Ықылас күйлерін негізінен Әбікей мен Түсіпбектен үйреніп, ұстап қалған.
Дәулет өзі де кейін: «ұстаздарды мазаламайын» деген оймен Ықыластың көптеген күйлерін толық игеріп үлгермегенін айтқан. Көп күйлердің атауы сақталғанымен, орындау үлгісі мен нотаға түскен нұсқалары жоғалған. Мысалы, «Бозторғай», «Қаншайым» секілді күйлер осы қатарға жатады.
И. Жақановтың мәліметіне сүйенсек, Түсіпбек Әупік ауылына бірнеше мәрте келіп, Дәулетке өз білетін күйлерін үйретеді. Табиғи музыкалық қабілетінің арқасында Дәулет Қорқыт пен Ықылас күйлерін қысқа уақытта меңгеріп, өңірге танымал қобызшыға айналады.
Кәсіби сахнаға шығуы
1930-жылдар
1930-жылдары халық музыкасы өркендеп, мәдени ошақтар құрыла бастаған тұста Дәулет Қали Байжанов сияқты өнер саңлақтарымен бірге Қарағанды радио комитетіне жеке орындаушы ретінде қызметке орналасады. Осы кезеңнен бастап оның өнері кәсіби арнаға түсіп, үлкен сахнаға жол ашады.
1934 жылғы слёт
1934 жылы Алматыда өткен бүкілқазақстандық өнерпаздар слётінде Л. Мұхитов, Қ. Жантілеуов, У. Қабиғожин сынды домбырашылармен қатар қобызшылар Жаппас Қаламбаев пен Дәулет Мықтыбаев жүлдегер атанады. Осыдан кейін Дәулет Алматы мемлекеттік филармониясына жеке қобыз орындаушы болып қабылданады.
Ол Қазақстанның түкпір-түкпірін аралап, көптеген концерттерге қатысып, халықтың ықыласына бөленеді. 1941 жылы Отан қорғауға аттанып, майданда да сүйікті қара қобызын қасынан тастамайды: «Қызыл армия» ансамблінің белді мүшесі ретінде жауынгерлерге рух беріп, орындаушылық өнерін жалғастырады.
1945 жылы елге оралып, Алматыдағы Жамбыл атындағы филармония мен Құрманғазы атындағы ұлттық аспаптар оркестрінде еңбек етеді. Осылайша, ол жеңіске қобыз өнері арқылы өз үлесін қосты деуге негіз бар.
Қазақ радиосы қорындағы мұра
Дәулет Мықтыбаев Қазақ радиосы қорына Ықыластың көптеген күйлерін жаздырып қалдырды: «Ерден», «Қазан», «Қамбар батыр», «Жолаушының қоңыр жолы», «Кертолғау», «Айрауықтың ащы күйі», «Шыңырау». Сондай-ақ Әбікейдің «Жалғыз аяқ», әрі «Көзбеннің сарыны», «Қорқыт», «Аққу» күйлерін орындап, таспаға түсіргені аталады.
Бұл жазбалар — қазақ аспаптық орындаушылық өнерінің алтын қорына қосылған құнды қазына.
Дәулет Ықыластың баласы Түсіпбектен үйренген күйлерді тез меңгеріп, оларды нақтылы әрі нанымды жеткізетін орындаушы ретінде танылды. Ықыластың нәзік сезімінен туған шығармаларын шеберлікпен көрсетуі — оның мектеп ретіндегі салмағын айқындайды.
Жаппас Қаламбаевпен сабақтастық және айырмашылық
Дәулет Мықтыбаевтың орындаушылығы Жаппас Қаламбаев өнерімен тікелей сабақтас. Екі шебердің ерекшелігін салыстыра келе, А. Жұбанов: «Қобызды әңгіме еткенде, тек Жаппастың ойыны емес, Дәулеттің ойынын да айтпай кетуге болмайды», — деп жазады.
Дәулетке тән
- Дыбысы қомақтырақ, тембрі тереңірек.
- Созылмалы, шырқайтын күйлерге ерекше шебер.
- Кей кезеңдерде қобыздан тыс басқа кәсіппен айналысқан.
Жаппасқа тән
- Музыкалық жағынан ілгерірек, техникасы жүйрік.
- Тез күйлерді орындаудағы шапшаңдығы жоғары.
- Ықыластың ішкі қырларын ашудағы талдауы терең.
Жұбанов пайымынша, Ықыластың мұңды толғауы мен импровизациялық еркіндігін жеткізуде Дәулет ерекшеленсе, Ықыластың өзіндік болмысын, ішкі дүниесін ашуда Жаппас айқын көрінген. «Жез киік» күйіндегі ащы дыбыстардың жүрдек қарқынын Жаппас сәтті келтірсе, Дәулет ескі сарын, ескі толғау стилінің шеберлігімен дараланады.
Импровизация және күйдің синкретті табиғаты
Ш. Уәлиханов пікірі
Импровизация дәстүрлі өнерде ең жоғары дәрежеге жеткен құбылыс екені жиі айтылады. Бұл туралы Ш. Уәлиханов былай деген:
«Склонность к поэзии, особенно к импровизации, отличает все кочевые расы... Влияние ли кочевой беззаботной жизни или постоянное созерцание всегда открытого звездного неба и беспредельных степей были причиною к поэтическому и умозрительному расположению духа этих степных кочевников — нам нет нужды знать».
Дәулет Мықтыбаевтың импровизацияға бейімділігіне өскен ортасы, табиғаты және әлеуметтік факторлар әсер етті. Оның орындауындағы бір күйдің әр тыңдауда әртүрлі әуен өрнегімен түрленіп шығуы да содан. Мұның себебі күйдің синкреттілігінде: күй — тек музыка емес, шағын хикая мен шежірені де ішіне сыйғызған тұтас әлем.
Дала жырауына тән еркіндікті шектеусіз қолдана білген Дәулет қобыз музыкасының табиғи эстетикасын терең сезініп, еркін импровизацияға батыл бойлаған шебер ретінде танылады. Сол себепті оның орындауындағы күйлердің әр нұсқасы ықыласпен қабылданады.
«Жез киік»: аңыз, табиғат және орындау ерекшелігі
«Жез киік» күйінің сюжеті халықтың еркін, бостан өмірін суреттейді. Аңшылар ұғымында жез киік — жас нәрестенің амандығын тілеген, кең даланың еркіндігін бойына жинаған киелі аң бейнесі. Ол тау құздарының төбесінде еркін секіріп, шексіз дала төсінде ойнақтап, табиғат көркін тамашалайды; ал терісінің әсем бояуы оны қоршаған өсімдікке ұқсап, көзден таса етеді деген сенім бар.
Аңыз бойынша, жез киік күнге шағылысып, аңшыларға дәл көздеуге мүмкіндік бермейді. Сондықтан оның кең далада ұзақ жасап, халық жадында аңызға айналғаны айтылады. Осы аңызды Дәулет Ықыластың баласы Түсіпбектен естіп, күй тілімен бізге жеткізген делінеді.
Нотаға түсуі және техникалық қырлары
«Жез киік» күйін Г. Омарова D-dur тональдігінде нотаға түсірген. Күй орташа екпінде орындалады. Дәулет бұл шығармада иірімдердің ортақтығын, сарынның стильдік біртұтастығын айқын көрсете білді: тұрақты әуендік формулалар мен жалпы иірімдер мол кездескенімен, олар әр орындауда жаңаша өрнектеліп, аңыздың мазмұнын аша түседі.
Орындау тәсілі де ерекше: белгілі аспапшы күйді ля ішегінде саусақ тырнағымен, ал ре ішегінде тырнақ пен еттің екі ортасымен жүргізіп орындағаны айтылады. Соның нәтижесінде дыбыс обертонға бай, флажолетке жақын әсермен естіледі.
Репертуар кеңдігі және сахна мәдениеті
Дәулет тек дәстүрлі күйлермен шектелмей, өзге де халық ақындарының, күйші тұлғалардың шығармаларын тыңдап, репертуарына енгізіп, көпшілік алдына өзіне тән мәнермен ұсына білді. Ол — талантты күйші ғана емес, сахна мәдениетін меңгерген санаулы шеберлердің бірі.
Шәкірттер естелігіндегі өсиет
Шәкірттерінің айтуынша, Дәулет күйді орындағанда өз көңіл күйіне, тыңдаушының ықыласына қарай шығарманы созып, ықшамдап, кейде өзге әуен өрнектерімен ұлғайтып та жіберетін. Алайда кейін бұл тәжірибеге сын көзбен қарап: «Бізді бұзған — сахна», — деп, бір күйге екінші күйдің әуенін қоспай, негізгі нұсқаны бұзбай орындауды өсиет еткенін шәкірті Ә. Жұмабекұлы жеткізеді.
Халық орындаушылары сияқты, Дәулет те арнайы музыкалық оқу орнында оқымаса да, табиғи дарын-қабілетінің арқасында өнер биігіне көтерілген тұлға ретінде бағаланады.