Mәдениет

1) Адамды қалыптастыру қызметі

Бұл — мәдениеттің өзге қызметтерін бойына жинақтайтын және оның негізгі мазмұнымен тікелей байланысты өзек. «Адамды құдай жаратты ма, табиғат жаратты ма, әлде еңбек жаратты ма?» деген пікірталастардан сәл жоғары көтерілсек, бір шындық айқынырақ көрінеді: адам мәдениетті қалыптастырады, мәдениет адамды қалыптастырады.

Адам болудың маңызды шарттарының бірі — таңдауға қабілеттілік. Өмірде адам үнемі ізгілік пен зұлымдық, ақиқат пен жалғандық, әділеттілік пен өктемдік, бодандық пен азаттық, сұлулық пен ұсқынсыздық арасынан өз ұстанымын айқындайды.

2) Жалғастық (мәдени мұрагерлік) қызметі

Бұл қызмет бір ұрпақтан екінші ұрпаққа берілетін адамдық өмір тәсілдерінің сақталуы мен жаңғыруына қатысты. Қоғамдағы ұрпақтар жалғастығы мәдени мұраларды игеру, қабылдау және оны шығармашылықпен дамыту арқылы жүзеге асады.

Мәдени ақпараттар — салт-дәстүр, әдет-ғұрып, рәсім мен рәміз, тіл мен діл, дін мен өнер, білім және т.б. — руханилықтың белгілі бір деңгейін меңгерудің нәтижесінде адам санасында тірі бөлшекке айналып, оның өзіндік санасын қалыптастырады.

3) Танымдық қызмет

Танымдық қызметтің қырлары көп. Ең алдымен назар аударатын мәселе — мәдениет пен білімнің арақатынасы. «Табиғаттан қулығын асыруға» бағытталған білім, әрине, мәдениеттің маңызды құрамдас бөлігі.

Демек, білімділік мәдениеттіліктің маңызды алғышарты болғанымен, бұл екі ұғымның арасында елеулі айырмашылық бар; кейде тіпті қайшылық та кездеседі. Ғылымның беталды дамуы мен шектелмеген техникалық әрекет мәдениетке зор нұқсан келтіруі мүмкін. Тек мәдениеті жоғары өркениет қана ғылым мен техниканың теріс салдарларын бейтараптандыра алады.

• Ғылым

  Шындықты ашуға ұмтылады.

• Өнер

  Әсемдікке жетелейді.

• Моральдық таным

  Жақсылық пен жамандықты айыруға көмектеседі.

4) Реттеу қызметі

Бұрынғы Кеңес Одағында «мәдениетті ғылыми жолмен басқару» деген тіркес кең тараған еді. Алайда мәдениет — адамның дүниеде өмір сүру тәсілі. Сондықтан оны толықтай «басқару» мүмкін емес: мұндай ұмтылыс адамды тетікке, қуыршаққа айналдыратын тоталитарлық тәжірибелерге алып келуі ықтимал.

Дегенмен мәдениетке сыртқы ықпал жасау мүмкіндігін мүлде жоққа шығаруға болмайды. Мәдениет — «жабулы қазан» емес. Бірақ мәдениеттегі реттеушілік әрекеттердің өзіндік ерекшелігі бар: күнделіктіден гөрі жоғарыға, идеалға, үлгіге көбірек мән беріледі.

5) Коммуникативтік (қарым-қатынастық) қызмет

Бұл — мәдениеттің қоғамдағы негізгі қызметтерінің бірі. Адамдардың қарым-қатынасы мен мәдениеттердің сұхбаттасуы әлеуметтік шындықтың ең айқын көріністерінің қатарында. Адам әрдайым ерекше бір өрісте — қарым-қатынас өрісінде өмір сүреді.

Қоғамдық өмір тек зат пен тауар алмасуымен шектелмейді. Ең алдымен идеялар, кәсіби тәжірибелер, шеберлік дағдылары, сезімдік үлгілер үздіксіз алмасып отырады. Мәдени игіліктерді сәби анасының ақ сүтін еміп, әлдиімен сезім әлеміне шомылу арқылы-ақ бойына сіңіре бастайды.

Мәдени қарым-қатынастың түрлерін сөз еткенде, оның әмбебаптығы мен көпмағыналылығын ескеру қажет. Мәдени құндылықтарды оларды жасаушылар мен тұтынушылар арасындағы байланыс ретінде де қарастыруға болады: мәдени туынды қаншалықты асыл болса да, егер оны рухани азық ететін адамдарға түрлі себеппен жетпей қалса, ол мәдени айналымнан шығып қалады.

• Адам тұрмайтын үй — қаңырап бос қалады.

• Пойыз жүрмейтін темір жол — жай ғана темір мен ағаштың үйіндісі.

• Ешкім оқымайтын кітап — шаң басқан қағаз күйінде қалады.

Сондықтан мәдени болмыстың тірегі ретінде қарым-қатынасты атауға болады.