Шеллинг философиясы

Фихте ықпалы және Шеллингтің бетбұрысы

Фихтенің зердеге (ақыл-ойға) ерекше назар аударған философиясы Германияда үлкен қолдау тапты. Оның таным, субъект қызметі туралы тұжырымдары көптеген ойшылдарды толғандырды. Солардың ішінде классикалық неміс философиясының ірі өкілі Фридрих Вильгельм Йозеф Шеллингтің (1775–1854) еңбегі айрықша бағалы.

Шеллинг бастапқыда Фихтенің шәкірті болғанымен, көп ұзамай ұстазының тым субъективті негізге құрылған көзқарасынан бас тартты. Мұндай философия практикалық өмірде, әсіресе ғылым саласында, өз әлсіздігін байқатты. Бұған қоса XVIII ғасырдың соңында жаратылыстану ғылымдарының қарқынды дамуы жас Шеллингке ерекше ықпал етті: ол физика, химия, биология сияқты салалармен айналыса жүріп, табиғаттың ішкі заңдылықтарын ашуға ден қойды. Осы ізденіс оның ойлауын объективті бағытқа бұрды.

Натурфилософияның қалыптасуы

Осылайша классикалық неміс философиясында табиғатты философиялық тұрғыдан зерделейтін натурфилософия дербес ағым ретінде қалыптасты. Шеллинг жаратылыстануды философиямен тығыз байланыстыра отырып, табиғатты субстанция ретінде түсіндіруге ұмтылды. Алайда оның «табиғат — субстанция» деген көзқарасы Спинозаның тұжырымымен толық қабыспады.

Табиғаттағы ішкі қозғалыс күші және алғашқы диалектика

Шеллинг табиғаттың ішінде негізгі қозғалыс күші бар екенін көрсетуге тырысты. Бұл күш табиғаттағы қарама-қайшылықтардың бірлігі мен үздіксіз күресінен туындайды. Мұндай көзқарас — табиғатты зерттеудегі Шеллинг ұсынған алғашқы диалектикалық ойлардың бірі. Осы арқылы ол диалектика заңдылықтарын айқындауға бір табан жақындады.

Батыс Еуропа мен Ресейдегі жаратылыстану саласының көптеген өкілдері Шеллингтің бұл тәсілін жоғары бағалап, оның идеяларын өз еңбектерінде пайдалануға ұмтылды.

«Трансцендентальды идеализм жүйесі»: таным, субъект және объект

Шеллинг натурфилософияны әрі қарай дамыта отырып, табиғат философиясын рухтың таным теориясымен байланыстыруды негізгі міндеттердің бірі деп білді. «Трансцендентальды идеализм жүйесі» еңбегінде ол философия тарихында ұзақ уақыт негізгі мәселе болып келген проблемаларды шешуге талпынды: адамның танымын, оның ішкі диалектикасын, субъект пен объект арасындағы өзара байланысты тереңірек ашуға ұмтылды.

Шеллинг ойлауды табиғаттан шығатын, соның әсерінен туған түйсіктермен байланыстырады. Осы себептен оның «рух» туралы ілімі қоғам дамуы мен тарихынан тікелей туындай бермейді. Бұл бағытты кейін Гегель қоғам мен тарих арқылы тереңдетіп дамытқанын атап өткен жөн.

Табиғаттың даму логикасы: санасыздықтан саналылыққа

Шеллинг табиғаттың ішкі қозғаушы күшіне ерекше мән берді. Оның пікірінше, бұл күш — табиғаттағы қарама-қайшылықтарды тудыратын зерде (интеллект). Дегенмен бұл «абсолюттік күш» бізге тек даму процесі арқылы айқын көрінеді.

Табиғат дами отырып түрлі заттар мен құбылыстарды тудырады, бірақ өз қызметін толық «түсінбейді», өйткені оның қозғалысы ұзақ уақыт санасыз қызмет деңгейінде өтеді. Шеллинг физика, химия, физиология, психология сияқты ғылымдарға сүйене отырып, осы санасыз қызметтің формалары мен тәсілдерін сипаттауға тырысты. Оның түсіндіруінше, санасыз қызмет — органикалық табиғаттың, тұтас организмнің тіршілік ету тәсілі.

Біртұтас динамикалық процесс және қарама-қайшылық заңы

Шеллинг механикалық пен органикалық өмірдің бірлігін, олардың өзара байланысының ортақ принципке негізделетінін көрсетеді. Табиғат тұтастай алғанда — біртұтас, динамикалық процесс: әрбір саты алдыңғыны теріске шығара отырып әрі жалғастырып, жаңаның пайда болуына мүмкіндік береді. Бұл тұтастықтың өзегі — қарама-қайшылықтар. Осыдан қарама-қайшылықтардың бірлігі мен күресі туралы заңдылық айқындалады.

Даму өзінің биік деңгейіне жеткенде, табиғат адамның ақыл-ойын тудырып, объект пен субъект ретінде қалыптасады. Табиғат даму барысында бір жағынан объект болса, екінші жағынан сананың тууына байланысты субъект ретінде де көрінеді. Осы қозғалыстың қайнарында белгілі бір ақыл, зерде, интеллект тұр.

Диалектикалық әдіске қосқан үлесі

Үшінші кезең: «тепе-теңдік» философиясы

Шеллинг өз жүйесін натурфилософия мен трансцендентальды идеализмнің бірлігі деп санады. Кейін оның шығармашылығында үшінші кезең басталып, «тепе-теңдік» (иденттілік) деп аталатын бағытқа ұласты. Бұл кезең идеалдылық пен материалдылықтың, субъект пен объекттің бірлігін жан-жақты әрі терең зерттеуге арналды.

Төртінші кезең: мифология, дін және даулы бағалар

Шеллинг шығармашылығының төртінші кезеңі ұзақ уақыт зерттеушілер тарапынан тиісті бағасын ала қойған жоқ. Бұл дәуірде ол мифология, дін, мистика мәселелеріне айрықша көңіл бөліп, олардың мәнін ашуға ұмтылды. Осыған байланысты бірқатар зерттеушілер оны өз дәуірінің саяси-әлеуметтік ахуалына сай реакциялық идеяларды күшейтті деп айыптады.

Мұндай көзқарасқа бірнеше жағдай әсер етті: сол жылдары жазылған еңбектердің, әсіресе «Мифология философиясына кіріспе» дәрістерінің ұзақ уақыт жарияланбауы және Ф. Энгельстің 1841 жылы осы дәрістерге қатысты жазған өткір сын пікірлері.

Мифологияны философиялық түсіндіру: сана мен болмыстың тарихы

Дегенмен Шеллингтің осы кезеңдегі еңбектері зерделі идеяларға бай. Ол мифологияның философиялық негізін анықтауға талпынып, тосын әрі терең ойлар ұсынады. Мифология тарихы адамның ойлау тарихымен сәйкес келетіні оның дәрістерінде айқын айтылады. Шеллинг мифологияны поэзия деп атап, екеуінің байланысын көрсетеді.

Ол мифология тарихының болмыс тарихымен тығыз байланысты екенін негіздеуге ұмтылды: болмыстың өз тарихы бар, ал тарих — болмыстың даму процесін бейнелейді. Осыдан болмысқа сана да «кіреді», ал сана болмыстан туындайды. Демек, бұл екі бастаманың арақатынасы ашылуы тиіс: сана арқылы болмыс өзін-өзі айқындай түседі; сананың да өз тарихы бар, сондай-ақ болмыстың да сана арқылы көрінетін даму тарихы бар.