Шертпелі аспаптар

Жетіген

Жетіген — ең көне ішекті аспаптардың бірі. Оның қалай пайда болғаны жөнінде бүгінге дейін нақты ғылыми тұжырым жасалған жоқ. Бір кездері аты да, заты да ұмыт қалып, көзден таса болған бұл аспаптың қайта жаңғыруына өлшеусіз еңбек сіңірген ғалым — Болат Сарыбаев. Ол жетігеннің атауын да, үлгілерін де тауып, оның қазақтың төл музыкалық аспабы екенін ғылыми негізде дәлелдеді. Көптеген аңыз-әңгімелерді жинақтап, сан алуан деректерді жарыққа шығарды.

Ел аузындағы аңыз

Ел ішінде мынадай аңыз айтылады: қаһарлы қыстың қақаған аязы күшейіп, мал қырылып, ел үлкен жұтқа ұшырайды. Ашаршылыққа қоса, сүзек індеті тарап, ауылды жайлайды. Көпке әйгілі күйші қарттың жеті ұлы да осы дертке шалдығып, бірінен соң бірі көз жұмады. Қаралы қайғыға батқан қарт көкірегін кернеген мұң-шерін күйге қосып, әр ұлын жоқтаған азалы күйлер шығарады:

Үлкен ұлы қайтқанда — «Қарағым»
Екінші ұлы дүниеден өткенде — «Қанат сынар»
Үшінші ұлы кеткенде — «Құмарым»
Төртінші ұлы қаза тапқанда — «От сөнер»
Бесінші ұлының жүрегі тоқтағанда — «Бақыт көшті»
Алтыншы ұлы жер қойнына тапсырылғанда — «Күн тұтылды»
Жетінші ұлын жерлегенде — «Жеті ұлымнан айырылдым»

Адырна

Адырна — соңғы кезде қайта табылып, жаңғырған ең көне музыкалық аспаптардың бірі. Алайда ол әлі толық жетілдіріліп, кәсіби аспаптық музыкамызға кеңінен еніп кете алған жоқ. Сондықтан төменде қазіргі шеберлердің ізденістерінен туған бірнеше үлгісі ғана қысқаша сипатталады.

Арқар тұрпатты адырна

Алдымен тұрпатты шанақ жасалады. Шанақтың асты мен үсті ашық болады да, астына тері керіледі. Кейін мүйіз орнатылып, үш жағына тіреу қойылады. Мүйізге бойлай құлақтар отырғызылады. Төменгі теріден белгілі мөлшерде тесіктер жасалып, ішектер жоғары қарай тартылып, құлақтарға байланады.

Ішектер бір-бірінен белгілі арақашықтықта керіліп, оң қол саусақтарымен де, сол қол саусақтарымен де іліп-тартып ойнауға ыңғайланады. Бұл аспапта ойнаушылар ел ішінде қазір тым аз болғандықтан, бүгінгі өнерпаздарға орындау тәжірибесін қалыптастыру оңайға соқпайды.

Негізгі қиындық: екі тізенің ортасына қысып ұстап ойнағанда дыбыстың бір бөлігі орындаушының денесіне сіңіп кетеді, әрі тізеде ұзақ қысып отыру қолайсыз.

Садақ пішінді адырна

Алдыңғы үлгінің қолайсыздықтарын азайту үшін адырнаның бітімі бөлек нұсқасы жасалады. Бұл түрі садақ пішіндес: садақшаның бір ұшы жерге тіреліп, екінші ұшы өнерпаздың иығына ілінеді. Жебе келетін тұсқа құрылымдық бөлігі орнатылады.

Шанақтың ортасына тері керіліп, шанақты ұстап тұратын кергі-тіреу бекітіледі. Ішектердің орналасу қағидасы сақталады. Дегенмен басты кемшілік толық жойыла қоймайды: дыбыс қуаты мен үн ауқымы әлі де жеткіліксіз.

Түйін: жасалу үлгілері көбейгенімен, орындаушылық дәстүрі мен акустикалық әлеуетін кәсіби деңгейге жеткізу әлі де ізденісті қажет етеді.

Үрлемелі аспаптар

Қарапайым, ойнауға жеңіл, шағын үрлемелі аспаптар өте ерте заманда-ақ пайда болған. Олардың дүниеге келуіне, шамасы, екі түрлі жағдай ықпал еткен.

Пайда болуына ықпал еткен себептер

1
Табиғат құбылыстары: боран мен дауыл кезінде айналадан құйқылжыған дыбыстардың естілуі, желдің уілі — адамның дыбыс сырын аңдап, түсінуге ұмтылуын күшейтті. Осы ұмтылыс ысқыруға арналған қарапайым құралдардың пайда болуына әкелді.
2
Тұрмыстық қажет: дыбыс арқылы сақтандыру, шақыру, хабар беру мүмкіндігі туған сайын ысқыру құралдары күнделікті қолданысқа ене түсті.

Ақыл-ой дамыған сайын адам осы құралдан әуен мен ырғақ шығаруға болатынын аңғарды. Дегенмен бұл үдерістің нақты қашан және қай жерде басталғанын дөп басып айту қиын.

Тарихи деректер

Египеттегі Нахт қабірінің қабырғаларында салынған музыканттар бейнесінің ішінде үрлемелі аспапта ойнап тұрған адам көрінеді. Бұл суреттердің салынғанына шамамен 3500 жыл болғаны айтылады.
КСРО Ғылым академиясының Сібір бөлімшесі Хакасиядағы Кіші Сыя маңында қазба жұмыстарын жүргізіп, сыбызғыға ұқсас үрлемелі аспап тапқан.

Ортақ құбылыс

Музыкалық өмірді салыстыра қарастырғанда, үрлемелі аспаптардың пайда болуы бір ғана ұлттың тұрмыс-тіршілігіне байланбайтыны байқалады. Үрлемелі аспаптардың көп халықта болуы және құрылымдық ұқсастықтары халықтарды жақындастырып, ортақ мәдени кеңістікті айқындай түседі.

Маңызды ой: ең көне табылған үлгі — міндетті түрде ең алғашқысы емес; оған дейін де даму мен жетілу сатылары болған.

Үскірік

Үскірік 1974 жылы (сол кездегі) Маңғышлақ облысы, Маңғыстау ауданы, Емір совхозынан табылған. Халық шебері Балапаш Әнесов жасаған аспапты оның қызы Хадиша арқылы алдыртып, ғалым Болат Сарыбаев жан-жақты зерттеді. Ол аспаптың құрылым-бітімін, дыбыс шығару мүмкіндігін, жасалу жолдарын және ойнау тәсілдерін анықтап, ішкі мүмкіндіктерін ашуға әрі мүмкіндігінше жетілдіруге күш салды. Осы тиянақты еңбектің нәтижесінде үскірік қайтадан өнер кеңістігіне оралды.

Үні мен орындаушылық мүмкіндігі

Үскіріктің үні майда әрі құлаққа жағымды. Шебер орындаушы одан құйқылжыған алуан түрлі дыбыс шығара алады: құстың сайрауын, асау боранның уілін, сәбидің жылаған үнін, қасқыр мен иттің ұлығанын бейнелеу қиын емес.

Ол халық әндерін орындауға, күй тартуға және биге сүйемел жасауға да ыңғайлы. Ансамбль құрамында өзіне тән үн қоса алатыны әлдеқашан дәлелденсе де, әзірге бұл аспап музыка мамандары тарапынан жеткілікті қолдау таба алмай келеді.

Тембр

Майда, нәзік, жағымды
Еліктеу мүмкіндігі

Табиғи және тұрмыстық дыбыстарды бейнелеуге қолайлы
Қолданыс

Ән, күй, би сүйемелі, ансамбль
Мәселе

Кәсіби ортада қолдаудың жеткіліксіздігі