Шешендік сөздердегі адамгершілік тағылымы
Ұрпақ тәрбиесіндегі шешендік сөздердің орны
Ұрпақ тәрбиесіне ерте кезден-ақ ерекше мән берген дана халқымыз баласына: «болашақта елімнің арқа сүйер азаматы, келешегімнің иесі, ғұмырымның жалғасы» деп қараған. Сол себепті жастайынан ел қамын ойлайтын, отансүйгіш, ұлтжанды азамат етіп қалыптастыруға ұмтылған.
Жаңа туған сәбиге бесік жырын айтып, тілі енді шыққан балаға жаңылтпаш үйретіп, ертегі айтып, мақал-мәтел, эпостық жырлар мен шешендік сөздерді бойына сіңіре отырып тәрбиелеген. Қазақ халқы шешендік сөздерге өте бай.
Түйін
Шешендік сөздер — халықтың ғасырлар бойы жинаған өмір тәжірибесін, өнегесін, тәрбие қағидаларын ықшам әрі әсерлі түрде жеткізетін рухани мұра.
Шешендік сөздің қоғамдық қызметі
Шешендік сөздер — ел құралып, қоғам қалыптаса бастағаннан бері халықтың өнеге тұтып, өмір тәжірибесіне жаратып келе жатқан билер мен хандардың, ақындар мен шешендердің, ел ағалары болған данышпандардың аузынан шыққан дуалы, өнегелі, қисынды, қасиетті сөздері. Халық сынынан, ғасыр шыңдауынан өткен көшпелі қазақ қоғамында би-шешендер көп болған. Олар даугерді де, жаугерді де бір ауыз сөзбен тоқтатқан.
Алайда бүгінгі жастардың бір бөлігі мұндай ділмарлардың шешендік сөздерін түгілі, есімін де біле бермейді. Мұндай олқылықтың алдын алу үшін адамгершілікке тәрбиелейтін, ойлы да өткір сөздерді тарих, әдебиет, құқық пәндерінің оқу материалдарына көбірек енгізу қажет.
Ғалым пікірі
Филология ғылымдарының докторы Нысанбек Төреқұл «Даланың дара ділмарлары» кітабының алғысөзінде: шешендік өнерді қайта қалпына келтіріп, оны жаңа талап пен жаңа мақсатқа сай игілігімізге айналдырып, ұрпақ тәрбиесіне пайдалану қажеттігін айтады. Сондай-ақ би-шешендердің өмір жолы мен билік қағидаларын мектептен бастап үйретіп, жоғары оқу орындарында жүйелі оқытудың маңызын атап көрсетеді.
Өнеге мен өсиет: даналықтан үзінділер
Бөлтірік Әлменұлы
Күншілдік деген бар — содан сақтан.
Кекшілдік деген бар — содан сақтан.
Астамшылық деген бар — одан алыс жүр.
Сараңдық деген бар — одан қалыс жүр.
Қараулық деген бар — одан таза бол.
Бәлеқорлық деген бар — одан ада бол.
Ынсапсыздық деген бар — содан аман бол.
Бұл өсиет қалың жұртты «жеті жаманнан» сақтандырып, мінез тазалығына үндейді.
Есей би
Өсиетке терең бол, өсек сөзге керең бол.
Кедеймін деп налынба, арыңды сатып жалынба.
Атаңның ботасын алма, батасын ал: бота өліп қалады, батадан бағың жанады.
Ит жақсыны да, жаманды да қабады; жалақор өз жазасын өзі табады.
Ағайынмен жауласпа — басың азаяды. Көршіңмен дауласпа — асың азаяды.
Етегіңді түріп елге жет, теріңді төгіп еңбек ет.
Әр жолы адамгершілікке, бірлікке, еңбекқорлыққа шақырып, жеңілтек әрі жиіркенішті қасиеттерден аулақ болуға тәрбиелейді.
Төле Әлібекұлы
Бір үйдің баласы болма, көп үйдің санасы бол!
Бір елдің атасы болма, бар елдің данасы бол!
Бір тонның жағасы болма, көп қолдың ағасы бол!
Ақты ақ деп бағала, қараны қара деп қарала.
Өзегің талса — өзен бойын жағала; басыңа іс түссе — көпшілікті сағала.
Өзіңе-өзің кәміл бол. Халқыңа әділ бол, жауыңа қатал бол, досыңа адал бол!
Мектептегі оқыту тәжірибесі: тиімді әдіс-тәсілдер
Осындай өнегелі мұраны бала тәрбиесіне пайдалану — ұлағатты ұстаздардың парызы. Мектепте шешендіктің мәнін жан-жақты ұғындыратын әдеби іс-шаралар мен әдіс-тәсілдерді жүйелі қолдануға болады. Т. Рысқұлов атындағы №25 этнопедагогикалық мектеп-гимназиясында қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімдерімен бірлесе отырып, бірнеше тәсілді тәжірибеден өткіздік.
1) Сахналық көрініс, қойылым
Данагөй тұлғаларды қастерлі қойылымдар мен сахналық көріністер арқылы оқыттық. Сахналық шығармалардың эмоциялық әсері мол болғандықтан, балалардың мінез-құлқын қалыптастыруға және білімін дамытуға ықпалы жоғары.
- Оқушыларды рөлге бөлдік: автор, ақылшы би, ақыл сұраушы.
- Балалар рөлмен оқуды қызығушылықпен қабылдады.
2) «Сот сабағы» форматы (құқықпен кіріктіру)
Сол әдісті құқық сабағында «сот процесі» үлгісінде ұйымдастырдық. Нәтижесінде оқушылардың пәнге қызығушылығы артып, сабаққа белсенді қатысуы күшейді.
3) Көрнекілік принципі
Б. Қалимұқашева шешендік сөздерді оқытуда көрнекілік принципін қолдану қажет екенін айтады. Бұл пікір орынды: сабақта би-шешендердің бейне-суреттерін, сондай-ақ өнер қайраткерлері орындаған шешендік сөздердің аудиожазбаларын қолдану қызығушылықты арттырады.
4) Семинар-пікірталас
А. Қыдырашев оқытудың белсенді формаларына коммуникативтік ойын мен семинар-пікірталас сабақтарын жатқызады. Бұл тәсілді 10–11-сыныптарда қолдандық: оқушылар ойларын дәлелдеп айтуға тырысып, өз пікірін қалыптастыруға қадам жасады.
Проблемалық сұрақ және шығармашылық жазба
Шешендік сөздерді оқып шыққаннан кейін: «Егер сен сол бидің орнында болсаң, не істер едің? Қандай шешім шығар едің?» деген проблемалық сұрақтар қойып, шағын шығарма жаздыру оқушының ойлау қабілетін дамытады. Шығармашылық — әр баланың табиғатындағы қасиет. Мұғалімнің міндеті — оқушы бойындағы жасырын мүмкіндікті ашу.
- Нәтиже 1: ойлау жүйесі дамиды, өзіндік пікір қалыптасады.
- Нәтиже 2: сөздік қоры байып, тілдік өрнегі нақтыланады.
Қорытынды: баға жетпес құндылық
Шешендік сөздер — халқымыздың табиғи дарындылығын танытатын мәдени мұра. Ол ғасырлар бойы халқымызбен бірге жасап келеді. Көне замандарда ата-бабамыз шешендікті екінің біріне қона бермейтін қасиет, қоғамға қажет өнер деп бағалап, оны күнделікті тәрбие арқылы ұрпақ санасына сіңірген.
Бүгінгі тәуелсіз еліміздің жас ұрпағын ұлтжанды, адамгершілігі мол, жігерлі, рухани бай, парасатты етіп тәрбиелеуде шешендік өнер — баға жетпес қазына. Тілімізді, өнерімізді, дінімізді насихаттап, келер ұрпақты халықтық тәрбиемен сусындата өсіреміз десек, шешендік сөздердің маңызы айрықша. Сондықтан би-шешендердің даналық сөздерін оқытудың тиімді әдіс-тәсілдерін жүйелеу — назардан тыс қалмауға тиіс ортақ мақсат.