Қазақ халқының ХVІІІ ғасырдағы саяси жағдайы
Дағдарыстың ішкі себептері
XVII ғасырдың аяғы мен XVIII ғасырдың басында Қазақ хандығы аса ауыр жағдайға тап болды. Қазақ қоғамының өндіргіш күштері әлсіз еді, ал өндірістік қатынастар бұрынғыша патриархаттық-феодалдық сипатта қалды. Көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығы табиғаттың стихиялы күштеріне тәуелді болды, сондықтан еңбек өнімділігі төмен деңгейде сақталды.
Ел ішінде әскери-феодалдық шонжарлар арасындағы ішкі тартыс пен алауыздық күшейе түсті. Қазақ хандығы тарихи түрде үш жүзге — Ұлы жүз, Орта жүз, Кіші жүзге — жіктелді. Бұл кезеңде әр жүзді билеген кіші хандар үш жүздің ұлы ханына сөз жүзінде бағынғанымен, іс жүзінде өз алдына дербес саясат жүргізе бастады. Жүздер құрамындағы ұлыстарды басқарған сұлтандар да тәуелсіздікке ұмтылды.
Нәтижесінде Қазақ хандығы саяси тұрғыдан бөлшектенген елге айналып, бұл берекесіздік экономикалық өмірге де ауыр салмақ түсірді: жүздер арасындағы шаруашылық байланыстар әлсіреді, сыртқы базарлармен сауда-саттық қатынастар үзіліп қалды.
Оңтүстік Қазақстандағы қолөнер мен сауда орталықтары болған қалалар құлдырады. Хақназар, Тәуекел, Тәуке сияқты хандардың барлық жүздерді біріктіріп, біртұтас хандық құруға бағытталған талпыныстары да толық нәтиже бермеді. Бұған көшпелі қоғамның табиғи-экономикалық ерекшеліктері және орнықты саяси-экономикалық байланыстардың қалыптаспай қалуы әсер етті. Әсіресе Орта жүз бен Кіші жүз арасындағы байланыс әлсіз болды.
Жүздердің көшіп-қону кеңістігі
Әрбір жүздің әдет-ғұрып құқығына сай реттелетін өз көшіп-қонатын жерлері болды. Маусымдық жайлау мен қыстаудың тұрақты жүйесі шаруашылықтың өзегіне айналды.
Кіші жүз
Қазіргі Батыс Қазақстан аумағын мекендеді. Жазғы жайлауы Үстірт жазығында, сондай-ақ Ор, Жайық, Елек, Жем, Темір өзендерінің сағаларында және Мұғалжар тауларында орналасты.
Қысқы қыстаулары Ырғыз өзені мен оның салалары бойында, Ырғыздың оңтүстігіне қарай, Сырдарияның төменгі ағысында, Арал теңізінен батысқа қарай, Маңғыстау түбегінде, Атырау жазығында және Нарын құмында болды.
Орта жүз
Орталық Қазақстанды мекендеді. Жазғы жайлауы мен қысқы қыстауы Сарысу өзені бойын, Есілдің бастауын, Тобыл салаларын, Торғай өзенінің аңғарын, Ұлытау таулары мен оған шектес көлдер өңірін қамтыды.
Ұлы жүз
Оңтүстік-шығыс Қазақстанды мекендеді. Өңірдің егіншілік-отырықшылық ошақтарымен және ірі қалалармен байланысы тарихи тұрғыдан маңызды болды.
Ортақ кеңестер мен саяси тәртіп
XVIII ғасырдың алғашқы үштен біріндегі ішкі саяси өмірдің маңызды белгісі — ортақ шешім талап еткен мәселелерді талқылау үшін үш жүз өкілдерінің мезгіл-мезгіл бірігіп отыратын жиналыстары болды. Сұлтан және Қазыбек би деректерінде үш жүздің өкілдері жыл сайын мәслихат құру үшін Сайрам маңындағы таулардағы Мәртөбе жотасына жиналғаны айтылады.
Мәслихатта қаралған мәселелер
- Қай жерді қыстап, қай жерді жайлау керектігі
- Тыныштықты сақтау, соғыс жүргізу тәсілдері
- Көшіп-қону тәртібі, жер бөлісі
- Тайпааралық және руаралық даулар
- Бітім, сыртқы қатынастар, экономикалық және саяси шешімдер
Тәуке хан тұсында ру басыларының ханға вассалдық көзқарасының салыстырмалы тұрақтылығы Қазақ хандығы беріктігінің саяси негіздерінің бірі болды. Вассалдық қатынастар жүйесінде көшіп-қонуда өз иесінің нұсқауын орындау, сыртқы саясаттың хан арқылы жүргізілуі, сұлтанды ел басқарушы етіп ханның тағайындауы не тануы, соғыс көмегін көрсету, сондай-ақ жоғарғы өкімет иесінің беделін қорғау сияқты міндеттер маңызды орын алды.
Сыртқы қауіп: жоңғар шапқыншылығы
Қазақ хандығының жағдайын ауырлатқан басты факторлардың бірі — ішкі алауыздықпен қатар жүрген сыртқы шапқыншылық болды. Бұл кезеңде қазақ-жоңғар қатынастары ерекше шиеленісті. XVIII ғасырда жоңғар феодалдары Қазақ хандығына үздіксіз шабуыл жасап, Оңтүстік Қазақстанды, Сырдария бойындағы базарлы қалаларды және ең маңызды керуен жолдары өтетін аумақтарды басып алуға ұмтылды.
Шабуылдардың бағыттары мен салдары
1681–1685 жылдары жоңғарлар Оңтүстік Қазақстанға бірнеше рет шабуыл жасап, Сайрам қаласын қиратып, егіншілікпен айналысқан аудандарды күйретті. XVIII ғасырдың басында жоңғар әскерлерінің бір бөлігі Сарысу өзеніне дейін жетсе, екінші бөлігі Орта жүздің шығыс және солтүстік аудандарына басып кірді.
Әз Тәуке береке-бірлікті күшейтіп, сыртқы жауға қарсы күресті ұйымдастыруға күш салды. Ол қырғыздармен және қарақалпақтармен одақтаса отырып әрекет етті, ақыл-қайраты мен күш-көмегі тиетіндердің бәрін төңірегіне топтастыруға тырысты. Түркістан маңындағы Тәуке хан ордасының айналасы әскери адамдармен қоршала қонғаны туралы деректер айтылады.
1710 жыл: Қарақұмдағы басқосу
1710 жылы Қарақұм маңында барлық қазақ жүздерінің өкілдері жиналып, жауға қалай төтеп беру мәселесін талқылады. Халық жасақтары құрылып, олар жоңғар әскерлерін шығысқа қарай ығыстырды.
Алайда қазақ қоғамының бытыраңқылығы толық еңсерілмеді. Осыны пайдаланған жоңғарлар шабуылды қайта күшейтіп, 1716 жылы негізгі күштері Іле өзенінен Аягөзге қарай жорық бастады. Дәл осы кезде басқа бір қосын Абақанға беттеп, Бие мен Катун өзендерінің арасындағы жерді басып алды.
Жоңғарлардың әскери қуаты және ықпал аймағы
Жоңғарлар XVII ғасырдың екінші жартысы мен XVIII ғасырдың басында әскери жарағын күшейтіп, соғыс машинасын жүйелі түрде жетілдірді. Олар Сібірдегі орыс қалалары мен бекіністерімен айырбас сауда жасап, қару-жарақ сатып алып отырды.
Әскер құрылымы мен тәртіп
Жорық кездерінде жоңғар әскері жүз мың адамға дейін жетіп, олардың қатарында қолға түскен тұтқындардан құралған құлдар да пайдаланылды. Әскер ішінде қатаң тәртіп орнап, оны бұзғандар ауыр жазаланған.
Өз әскери күшіне сүйенген жоңғар феодалдары Моғолстан хандығы мен Қазақ хандығына іргелес өңірлердегі ұлан-байтақ жайылымдарды иеленді. Бұрын ойрат-жоңғар тайпаларының бір бөлігі Қазақ хандығына бағынышты болса, жоңғарлар басып алғаннан кейін қазақ тайпаларының бір бөлігі жоңғар қонтайшыларына бағынуға мәжбүр болып, алым-салық төлеп, аманат беріп отырды.
Осылайша жоңғарлардың өріс-қонысы Батыс Моңғолиядан Іле өңіріне дейін созылып, қазіргі Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Қазақстан аумағының бір бөлігін қамтыды.