Индуизм
Индуизм: көпқабатты діни дәстүр
Индуизм — Үндістанда пайда болып, бүгінгі күнге дейін үнемі жаңарып, дамып келе жатқан діни-мәдени дәстүр. Жер шарында оны ұстанушылар саны 700 миллионнан асады деген мәліметтер бар. Индуизм Оңтүстік Азияда ерекше кең тараған: Үндістан халқының шамамен 83%-ы, сондай-ақ Непал, Шри-Ланка, Бангладеш аймақтарында индуизмді ұстанушылар кездеседі. Оңтүстік-Шығыс Азияда (Малайзия, Индонезия, Сингапур) және Африканың кей өңірлерінде де таралған.
ХХ ғасырдан бастап индуизм Еуропа мен Америкада да тамыр жайып, жаңа қырларымен көпшілік назарын аударды. Мұны индуизмді зерттеуге арналған 18 томдық «Индуизм» энциклопедиясын әзірлеу жұмыстары да аңғартады: әр елден 1250 ғалымның 10 000-нан астам ғылыми мақаласын енгізу жоспарланған.
Ерекше белгісі
Индуизмде бір ғана ортақ Құдайға негізделген қатаң жүйе жоқ: құдайлар саны өте көп, бәріне ортақ бір «жалғыз құдай» ұғымы міндетті түрде бекімеген. Сондай-ақ діннің негізін салған нақты тұлға да, бәріне ортақ пайғамбар да жоқ; есесіне ілім таратқан көптеген рухани ұстаздар (гурулар) бар.
Құдайлар туралы түсінік және негізгі бағыттар
Индуизмдегі құдайларды бір атаумен біріктіріп, бір ғана түрге келтіру қиын. Себебі индуизм Үндістанда ғасырлар бойы жинақталған көптеген жазбаларды қасиетті мәтіндер ретінде қабылдаған. Сол жазбаларда аталған 33 құдай (11-і аспандағы, 11-і ауадағы, 11-і жердегі) дәстүрлі түсінікте мойындалады.
Брахман
Брахман — әлемді жаратушы, бастапқы бірліктің және барлық тірі әрі өтпелі шындықтың мәңгілігін жүзеге асырушы түпнегіз ретінде түсіндіріледі. Дегенмен дәстүрлі индуистік ұғымда Брахманның «адам алдындағы қызметі» айқын тұлғаланып көрінбейді. Сондықтан Брахманға арналған ғибадат кең таралмаған, оған арналған храмдар да аз.
Шиваиттер мен вишнуиттер
Индуистердің едәуір бөлігі Шива мен Вишнуға табынатындықтан, дәстүр ішінде шиваиттер және вишнуиттер деп бөліну қалыптасқан.
Шива
Шиваның негізгі қызметі — жою және өзгерту; сонымен қатар ол өмірлік күш пен еркектік бастаманың иесі ретінде сипатталады. Шиваға лингам бейнесінде «өмірді тудырушы еркектік бастама» ретінде табыну кең тараған. Перілерге қарсы күрестегі батылдығына байланысты Шива кейде қатал жоюшы ретінде қабылданады.
Бұл ипостасында Шива ырғақ пен бидің құдайы ретінде де көрінеді. Билеу сәтіндегі төрт қол оның құдіреті мен мүмкіндігін білдіреді, ал қастарының ортасындағы үшінші көз — жоюшылық күштің нышаны.
Шиваға телінетін маңызды ұғымдардың бірі — шакти, яғни оның бөлек рухани энергиясы. Түсінік бойынша, шактидің көмегімен адам өзінің түпкі мақсаты — мокшаға (жанның туу мен өлім шеңберінен босатылуына) жете алады.
Шакти кейде киелі әйелдік бастама ретінде, Шиваның зайыбы — Шакти құдай бейнесінде қабылданады. Осы түсінік әйел құдайлар культінің кеңеюіне ықпал еткен; олардың ішінде Дурға мен Калиге табынушылар көп.
Вишну
Вишну — индуизмдегі сақтаушы қызметіндегі құдай. Ол қарапайым әрі адамдарға жақын ретінде сипатталады. Оның зайыбы Лакшми нәзік әйел махаббатының символы саналады.
Вишнудың аваторлары (әр түрлі бейнеде көрінуі) көп. Төрт жағдайда ол жануар кейпінде көрінеді. Кең танылған бес аваторы: Парашурама, Рама, Кришна, Будда және болашақта келетін Калки.
Будданы Вишнудың аваторы ретінде қабылдау буддизмнің белгілі деңгейде индуизм жүйесіне енгізілгенін аңғартады.
Рама «Рамаяна» поэмасында патшаның ұлы, тақ мұрагері әрі батыр ретінде бейнеленеді; халық жадында ол Вишнудың аваторы мәртебесіне көтерілген. Кришна да Вишнудың аваторы саналып, жалпыүнділік жоғарғы құдай дәрежесіне дейін көтеріледі.
Эпикалық дәстүрде Кришна батыр жауынгер Арджунаның серігі болып, оған аспан заңы мен адам борышының мәні туралы ілім айтады. Бұл ойлар «Махабхарата» жырының құрамындағы «Бхагавад-Гита» тарауына енген. Кейінірек Кришна бейнесі ақылшы философтан көңілді бақташы-құдай сипатына ауысып, әсіресе Үндістан әйелдері арасында сүйікті әрі кең танылған құдай ретінде дәріптеледі.
Көктемгі діни мейрамдарда Кришнаға арналған ғибадаттар жиі жасалады. Қазіргі кезеңде Кришнаға табыну Америка мен Батыс Еуропада вайшнавизм және «Кришна санасы» қоғамдары арқылы кең таралған.
Қасиетті жазбалар: шрути және смрити
Индуизмнің ең көне қасиетті жазбалары — Ведалар. Олар шрути («тыңдау», «есту») деп аталады. Мұның екі түсіндірмесі бар: біріншіден, мәтіндер «жоғарғы құдайдан естілген» деп есептеледі; екіншіден, шәкірттер бұл мәтіндерді ұстаздарының ауызша баяндауынан қабылдаған.
Қазіргі индуизмде құлшылық кезінде ведалық мәтіндерден мантралар оқылады. Мантралар (қасиетті сөздер) дәстүр бойынша санскрит тілінде айтылуы керек.
Ведалық әдебиеттердің негізгі қабаттары
-
Брахмандар — абыздардың ғибадат пен құлшылыққа арналған мәтіндері, көбіне қара сөзбен жазылған; ведалық әдебиеттердің маңызды бөлігі.
-
Араньякалар — құлшылық, медитация және рухани тәжірибе туралы мәтіндер.
-
Упанишадтар — индуизм философиясының мистикалық тұжырымдарын жүйелейтін мәтіндер. «Упанишад» — «қатар отыру» деген мағына береді: гуру қасында отырған таңдаулы шәкіртіне ілімді құпия түрде түсіндіреді. Дәстүр бойынша Упанишадтар 108 мәтіннен тұрады.
Упанишадтардағы негізгі категориялар
-
Атман (жеке жан) және Брахман (әлемдік жан) ұғымдарының байланысы.
-
Брахман мәңгі, бірақ пішінге тәуелді емес.
-
Әлем — елес, иллюзия (майя) ретінде түсіндіріледі.
-
Жан сансара циклынан өтеді; келесі өмірі оның іс-әрекетіне, яғни кармасына байланысты.
-
Азаптан босану мүмкіндігі бар: мокша.
-
Жаратылған әлемдегі барлық нәрсе өзара бірлікте.
Үнді өркениетінің ірі эпостары — «Махабхарата» мен «Рамаяна» — қасиетті мәтіндердің смрити («есте сақтау», дәстүр арқылы жеткізу) қабатына кіреді. «Махабхаратадағы» ең құнды бөліктердің бірі саналатын «Бхагавад-Гита» индуистер үшін айрықша мәнге ие.
«Бхагавад-Гита» ұсынатын негізгі ой
Мәтінде Жоғарғы Құдай туралы түсінікпен қатар, адам өмірінің мәні туралы философиялық түйін жасалады: адамның ең маңыздысы тәнде де, жай сезімде де емес, оның рухында. Әлемде Жоғарғы Рух — Атманнан басқа ештеңе жоқ; Атман әр адамда бар. Сондықтан өлтіруге де, біреуді өлтіруге итермелейтін өшпенділікке де жол бермеу керек деген ой айтылады. Тән өледі, ал оның негізі — мәңгі рух қалады. Осыны түсінген адам өлімнен қорықпай, өз борышын адал атқаруы тиіс; ең алдымен өзін-өзі тануға ұмтылады.
Қоғамдық құрылым: варна және ашрама
Рухани мақсат қойған қауымдастық туралы түсінік үнді жерінде арийлықтар қоғамы ретінде сипатталады. Оның әлеуметтік-рухани құрылымы варнашрама-дхарма ұғымымен беріледі: бұл — төрт варна (әлеуметтік топ) және рухани дамудың төрт сатысы туралы түсінік.
Төрт варна
-
Брахмандар — ой-өрісі жоғары, діни білім мен рәсімге жауапты топ.
-
Кшатрилер — басқару және қорғаныс қызметтерімен байланыстырылатын топ.
-
Вайшилер — саудагерлер мен егінші-фермерлер.
-
Шудралар — жұмысшы топ.
Төрт ашрама
-
Брахмачари — некесіздікті ұстанатын шәкірттік кезең.
-
Грихастха — отбасылық өмір кезеңі.
-
Ванапрастха — қоғамдық істерден шегіну, оқшаулану кезеңі.
-
Санньяси — тақуалыққа, тариқаттық өмір салтына түсу кезеңі.
Уақыт өте келе варнашрама-дхарма тұқым қуалаушылыққа негізделген касталық жүйеге айналғаны айтылады. Түсінік бойынша, бұл құрылым бастапқыда Жоғарғы Құдай — Бхагаван тарапынан қалыптасқандықтан, адамдар оны табиғи және қисынды деп қабылдауы тиіс. Алайда қазіргі Үндістанда қасиетті кітаптарда сипатталғандай «таза варнашрама қоғамы» толық сақталған деп кесімді айту қиын; мұны индуистердің өздері де мойындайды.
Кали-юга түсінігі
Қазіргі кезең Ведаларда сипатталатын Кали-юга — тоқырау дәуірі ретінде түсіндіріледі. Осы дәуірде Құдайға жетудің негізгі жолы — ықыласпен құлшылық ету деп пайымдалады.
Діни рәсімдер және қажылық
Индуистік діни тәжірибелер үш категорияға бөлінеді: нитья, наймиттика, камья.
Нитья
Күн сайын орындалатын рәсімдер. Мысалы, таңертең Күнге су ұсыну немесе отбасы құдайларының алдында пуджа өткізу.
Наймиттика
Өмірдің ерекше кезеңдеріне арналған рәсімдер: отбасыға кіріс келгенде, балаға есім бергенде, некелескенде атқарылады.
Камья
Діни сапар, қажылық. Міндет ретінде қарастырылғанымен, оны орындау әр адамның таңдауы ретінде беріледі.
Индуистер үшін діни саяхат өмір салтының табиғи бөлігіне айналған деуге болады. Діни мейрамдар кезінде, әсіресе Ана-құдайға арналған қысқа сапарларды кейде жаяу орындайды; қасиетті қалаларға және әулиелер мекеніне алыс жолға шығатын ұзақ қажылықтар да кең тараған.
Мәтін аяқталмаған фрагмент
Берілген бастапқы мәтін соңында қасиетті өзендер тізімі үзіледі («Индуизмде Ганг, Ямуна, Синдху (Инд), Сарасвати..., Нармада, ...»). Егер жалғасын жіберсеңіз, осы бөлімді толықтырып, өзендер мен қажылық географиясын тұтас әрі үйлесімді етіп өңдеп беремін.