Шоттардың экономикалық мазмұны бойынша жіктелуі

Қайтарып алынбайтын аккредитив

Қайтарып алынбайтын (қайта шақырылмайтын) аккредитив бойынша банк-эмитент аккредитив шарттарының барлығы орындалған жағдайда төлем жасауды өз міндетіне қатаң түрде алады. Мұндай аккредитив бенефициардың келісімінсіз өзгертілмейді және жойылмайды.

Егер шартта арнайы көрсетілсе, бенефициар аккредитивті өз мерзімінен бұрын пайдалануды тоқтата алады.

Дәлелденген (расталған) аккредитив

Дәлелденген аккредитив — банк-эмитенттен бөлек, басқа орындаушы банктің қосымша кепілдігі болған жағдайда қолданылатын аккредитив. Бұл бенефициар үшін төлем тәуекелін төмендететін құрал.

Трансферабельдік (аударма) аккредитив

Трансферабельдік аккредитив бенефициарға аккредитивті толық немесе ішінара басқа тұлғалардың (екінші бенефициарлардың) пайдалануына беруге мүмкіндік береді. Дегенмен, кей жағдайларда аккредитив тек бір ғана бенефициармен есеп айырысуға арналған болуы мүмкін.

Аккредитив түрі мен пайдалану тәсілін айқын көрсету

Аккредитивтің қай түрге жататыны анық көрсетілуі керек: қайтарып алынатын ба, әлде қайтарып алынбайтын ба. Егер бұл белгі нақты көрсетілмесе, мұндай аккредитив қайтарып алынбайтын деп есептеледі.

Сондай-ақ пайдалану тәсілі де нақтылануға тиіс: құжат ұсынылған сәтте төлеу, бөліп төлеу, аудармалы вексельді акцептеу немесе негоциациялау арқылы пайдалану тәртібі.

Бенефициардың құжат ұсынуы

Аккредитив бойынша қаржы алу үшін бенефициар тауар тиелгеннен кейін тиелгені туралы және аккредитив шартында көрсетілген өзге де құжаттарды қызмет көрсетуші банкке ұсынады. Төлемді растайтын құжаттар аккредитив мерзімі аяқталғанға дейін тапсырылып, барлық шарттардың орындалғанын дәлелдеуі қажет.

Шарттардың кемінде біреуі бұзылса, аккредитив бойынша төлем жүргізілмейді.

Атқарушы банктің тексеруі және комиссия

Бенефициар банкі (атқарушы банк) аккредитив бойынша қаржының дұрыс пайдаланылуын бақылайды. Осы қызмет үшін аккредитив беруші аккредитив сомасынан белгіленген мөлшерде делдалдық комиссия төлейді; оның сомасы аккредитивті ашу туралы тапсырмада жеке көрсетіледі.

Төлем жүргізер алдында банк құжаттардың дұрыс рәсімделгенін, бенефициардың қолы мен мөрінің белгіленген үлгілерге сәйкестігін тексереді. Егер шартта уәкілетті сатып алушының келісімі (акцепті) көзделсе, акцепт жазбасының болуы және уәкіл қолының үлгіге сәйкестігі қосымша тексеріледі.

Реестр (шот-тізбесі) даналарының қозғалысы

Жабдықтаушы банкке реестрдің (шот-тізбесінің) үш данасын ұсынады:

• бір данасы мемориалдық ордер ретінде пайдаланылады;
• үшінші данасы қабылданғанын растайтын қолхат ретінде жабдықтаушыға беріледі;
• екінші данасы тауарлы-көлік құжаттарының қоса тіркемесімен және банк белгісімен банк-эмитентке жіберіледі.

Шектеу: қолма-қол төлеуге тыйым

Аккредитив бойынша төлемді қолма-қол ақша түрінде жасауға рұқсат етілмейді.

Уәкілетті сатып алушының акцепті қажет болғанда

Егер аккредитив шартында уәкілетті сатып алушының акцепті көзделсе, уәкілетті тұлғалар атқарушы банкке келесі құжаттарды ұсынуға міндетті:

• жеке басын куәландыратын құжат (немесе оны алмастыратын құжат);
• банкте үлгісі болмаса — қолтаңба үлгісі (карточка бланкісіне толтырылады);
• іссапар куәлігі немесе аккредитив ашқан ұйым берген сенімхат.

Аккредитив есебінен төлеу үшін акцептелген шот-тізбесінде (реестрде) немесе тауарлы-көлік құжаттарында уәкілетті тұлға акцепт туралы жазба жасайды.

Аккредитивтің жабылуы және қалдықтарды қайтару

Аккредитив мерзімі аяқталған соң жабдықтаушыға қызмет көрсететін банкте аккредитив жабылады және атқарушы банк бұл туралы банк-эмитентке хабарлайды. Пайдаланылмаған сомалар бенефициардың көрсетуімен қаржы алынған шотқа қайта аударылады.

Сатып алушы толық немесе ішінара кері қайтарған аккредитив сомалары банк-эмитентке тиісті мәлімдеме түскен күні азайтылады. Аккредитивтің жабылғаны жөнінде банк-эмитентке хабарлама жіберіледі.

Аккредитивті ашу көздеріне байланысты

Егер аккредитив қысқа немесе ұзақ мерзімді несиелер есебінен ұсынылса, ол 601 «Банк несиелері» шотында көрсетіледі. Егер аккредитив есеп айырысу шотынан ұсынылса, 441 «Есеп айырысу шотындағы қолма-қол ақша» шоты қолданылады. Аккредитив ашылған кезде әдетте 421 «Аккредитивтердегі ақша қаражаттары» шоты дебеттеліп, тиісті көз шоттары (441, 604 немесе 601) кредиттеледі.

Жабдықтаушылар шотын төлеу және қалдықты қайтару

• жабдықтаушыларға төлем: 421 кредиті және 671 «Жабдықтаушылармен және мердігерлермен есеп айырысу» дебеті;
• пайдаланылмаған аккредитивті толық/ішінара қайтару: 441, 431, 432, 601 дебеті және 421 кредиті.

Банктің комиссиясын төлеу

Банктерге комиссиондық төлемдер төленген кезде 821 шоты дебеттеліп, 441 шоты кредиттеледі.

Чек және чек кітапшасының анықтамасы

422 «Чек кітапшаларындағы ақша қаражаттары» шоты бойынша есеп айырысу чек кітапшаларындағы чектер арқылы көрсетіледі. Чек — чек берушінің өз банкіне арнаулы бланкте беретін жазбаша тапсырмасы, яғни өзінің шотындағы қаражат есебінен чек ұстаушының шотына белгілі бір соманы аудару туралы бұйрық.

Негізгі жазбалар

• депоненттелген соманы беру: 422 дебеті, 431/432/441/601 кредиті;
• чектерді төлеуге ұсыну: чек ұстаушылар банкке чек реестрімен тапсырады;
• чек кітапшаларын есеп беруге беру: 334 «Басқа да дебиторлық қарыздар» (аналитика) дебеті, 687 «Басқа кредиторлық қарыздар» (аналитика) кредиті;
• төленген чектер сомасы: 687 дебеті, 422 кредиті.

Ақша құжаттары және есепке алу ерекшелігі

Ақша құжаттарына (мысалы, маркілер, демалыс үйлеріне және санаторийлерге жолдамалар, авиабилеттер және т.б.) теңестірілген құжаттар жатады. Кассадағы қолхаттар ақша ретінде есепке алынбайды, яғни ондағы сома касса қалдығына қосылмайды. Сондай-ақ кассада осы кәсіпорынға тиесілі емес ақша қаражаттары мен басқа құндылықтардың бар екені туралы кассир мәлімдемесі дәлел ретінде қабылданбайды.

Касса мен құнды қағаздарды түгендеу

Түгелдеу актісінде нақты бар ақша түгендеу күні жасалған есеп мәліметтерімен салыстырылады. Кем шығу немесе артық шығу анықталса, актіде оның себебі мен сомасы көрсетіледі.

Кәсіпорын кассасында сақталатын құнды қағаздар мен ақша құжаттары парақтап қайта санау арқылы түгенделеді. Әр құжат түрі бойынша атауы, нөмірі, сериясы және нақты бағасы актіде бөлек көрсетіледі.

Жол үстіндегі ақша қаражаттарын тексеру

Жол үстіндегі ақша қаражаттарын түгендеу банк мекемелері мен байланыс бөлімшелерінің квитанция деректерімен, түсімді өткізудің ілеспе тізімдемелерімен және инкассаторларға тапсырылған құжат көшірмелерімен салыстыру арқылы орындалады. Бас кәсіпорынға аударылған немесе керісінше одан түскен сомалар авизо деректерімен салыстырылады (мерзімі, тапсырма нөмірі, сомасы және қабылдаушы ұйым атауы көрсетіледі).

Банктегі шоттар бойынша салыстырып тексеру

Банктердегі есеп айырысу (ағымдағы), валюталық және арнайы шоттардағы ақша қаражаттарын түгендеу кәсіпорын бухгалтериясының деректері мен банк мәліметтерін салыстырып тексеру арқылы жүзеге асырылады. Ақша қаражаттары, құнды қағаздар және қатаң есеп беру бланкілері қалдықтармен салыстыру арқылы түгенделеді.

Нормативтік негіз

Өзіндік балансы бар, меншікті айналым қаражатына ие және заңды тұлға болып табылатын әрбір субъект бос ақшалай қаражатты сақтау және есепке алу үшін банктерде шот ашады. Бұл Қазақстан Республикасы Ұлттық банкі Басқармасының 2000 жылғы 2 маусымдағы №266 қаулысымен бекітілген «Клиенттердің Қазақстан Республикасы банктерінде банктік шот ашу, жүргізу және жабу тәртібі туралы нұсқаулыққа» сәйкес жүзеге асырылады.

Шоттардың негізгі түрлері

• Ағымдағы және жинақ шоттары — жеке және заңды тұлғалардың, сондай-ақ заңды тұлғалардың бөлімшелерінің (филиалдар мен өкілдіктердің) банктік шоттары.
• Корреспонденттік шоттар — банктік операциялардың жекелеген түрлерін жүзеге асыратын банктер мен ұйымдардың шоттары.
• Аударым операцияларын орындайтын субъектілерге корреспонденттік шот Ұлттық банктің операцияларға лицензиясы болған жағдайда ғана ашылады.