МАҢҒЫСТАУ ӨҢІРІІҢ КҮЙШІЛІК ДӘСТҮРІ
Маңғыстау өңірінің күйшілік дәстүрі
Маңғыстау өңірінде күйшілік өнер ерекше дамып, өзіндік өрнегімен дараланады. Ұрпақтан ұрпаққа жалғасқан бұл дәстүр Абыл, Есбай, Есір, Құлшар, Өскенбай, Картбай, Байшағыр, Шамғүл, Мұрат секілді біртуар тұлғалардың есімімен тығыз байланысып, рухани қазына ретінде бүгінге жетті.
Дәстүрдің ерекшелігі
- Маңғыстау күйлері жалпы төкпе дәстүріне жатса да, өзіндік нақышы, ерекше сазы және қайталанбас орындау мәнері арқылы жеке арна ретінде танылады.
- Ел ішінде бұл мектептің күйлерін «Адай күйлері» деп те атайды, себебі күй авторларының басым көпшілігі адай руынан шыққан.
- Маңғыстау ежелден әншілер мен күйшілердің отаны саналған: халықтық жыр дәстүрі күй өнеріне айрықша ықпал етіп, көптеген күйшілердің әнші әрі жыршы болуына жол ашқан.
Осы ықпалдастықтан «жыр-күй», «ән-күй» тәрізді синкретті үлгілер қалыптасып, ел арасына кең тарады. Өскенбай, Қалнияз, Шамғұл, Ізбасар өнері — бұған нақты мысал.
Абыл Тарақұлы (1820–1892): кең тынысты дәуір үні
Маңғыстау күйшілерінің ішіндегі ең көрнектілерінің бірі — Абыл Тарақұлы. Оның даңқы Маңғыстаудан асып, Қарақалпақ, Түрікмен және Хиуа өлкесіне дейін жайылған. Ол көп елді аралап, ірі күй тартыстарына қатысқан, артына бірнеше күй қалдырған тарлан күйші әрі сазгер.
Зерттелуі және жазбаға түсуі
Қазақ күйлеріне тән ауқымдылық пен симфониялық тектілікті айқын көрсететін Абылдың «Абыл» және «Нарату» күйлерін А. В. Затаевич күйші Л. Мұхитовтан жазып алып, «Қазақтың 500 ән-күйі» жинағында жариялаған.
Абыл шығармашылығы өзі өмір сүрген тарихи ахуалмен тығыз байланыста өрбіді. 1858–1869 жылдар аралығындағы ел басындағы ауыр кезең халық санасында «Жыл ауа» деген атаумен қалған. Тұрмыстың қиындауы мен билеуші топтың қанаушылық әрекеттері халық наразылығын күшейтіп, әр жерде ұсақ көтерілістер туғызды.
«Абыл» күйінің көркемдік болмысы
Дәл осы кезеңде туған зарлы күйді тыңдаушылар күй иесінің есімімен «Абыл» атап кеткен. Күй өте ауыр, қатал, салмақты дыбыстармен басталып, біртіндеп кең тынысты тақырыпқа ауысады. Мұндай туындыларда сирек кездесетін қызу қандылық пен өткірлік айқын естіледі. Аралық бөлімнен кейін жұмсақ әрі нәзік ортаңғы буынға көшіп, негізгі тақырыптар арқылы жан-жақты дамыған күй желісі кең ауқымды мінезін жоғалтпай, біртіндеп баяулап барып түйінделеді.
Абылдың күй өнеріндегі тапқырлығы мен жаңашылдығы — үлкен кульминациялық өріс және ладтық өзгерістер — осы күйде барынша толық көрінеді.
Абылдың күйлері
Есбай Балұстаұлы: шеберлік пен тартыс мектебі
Абылдың ең көрнекті шәкірті, асқан күйші — Есбай Балұстаұлы. Жастайынан «Тазбала күйші» атанған Есбайдың орындаушылық деңгейі жоғары болғанын өз күйлері де дәлелдейді.
Орындаушылық талап
Оның «Бөгелек», «Терісқақпай», «Әлейім жалған», «Өттің дүние» секілді күйлері орындаушыдан екі қолдың да толық жетілген, тең дәрежедегі шеберлігін талап етеді.
Есбай «Үш ананың тартысы» атты тарихи күй тартысына қатысып, жеңімпаз атанып, аты елге кең жайылады. Сол тартыста қатысушылардың табан астында шығарған күйлері Маңғыстау өңірінде бүгінге дейін жиі орындалады.
Есбай күйлерінің басым бөлігі нотаға түсіріліп, жинақталған. Зерттеуші А. Тоқтағанның «Күй — тәңірдің күбірі» атты еңбегі күйші шығармашылығына арналған.
Құлшар Бахтығалиев: күрделі әдіс, дара қолтаңба
Маңғыстауға аты шыққан күйші-сазгерлердің бірі — Құлшар Бахтығалиев. Ол Маңғыстау күй мектебін жетік меңгеріп қана қоймай, өз жанынан жиырмадан астам күй шығарған күйші-композитор.
Тартыстан туған таңдаулы күйлер
Тыңдаушыларға аса сүйікті, елге кең тараған күйлерінің бірқатары — кемпір және қызбен күй тартысында туған «Қыз қамаған», «Кербез керік», «Ат жортақ», «Сық-сақ», «Кебіс қалған». Бұл туындылар Маңғыстаудан асып, қазақ күй қорының асыл мұрасына айналды.
Құлшар күйлерін тыңдағанда олардың күрделі амал-тәсілдермен орындалатыны байқалады. Орындаушылық мәнердің өзгешелігі — оң қол мен сол қол шеберлігінің өте жоғары деңгейде дамуы. Тіпті оның өзіне тән «Құлшар шалыс» деп аталатын әдісі болғаны айтылады.
Қазақ күй қорындағы мұралары
Құлшардың күйшілік мектебін ел арасында «қырық мылтық» мектебі деп те атаған.
«Шоңай мектебі» және Есір Айшуақұлы (1840–1904)
Маңғыстау күй өнерінде «Шоңай мектебі» деп аталатын орындау дәстүрі де бар. Бұл атау, шамасы, адайдың шоңай руынан шыққан күйшілерге байланысты қалыптасқан. Осы мектептің ең көрнекті өкілі — Есір Айшуақұлы.
Есірдің болмысы мен тағдыры
Есір — қазақ күй өнерінде саусақпен санарлық дарындардың биігіне көтеріліп, талай шәкіртке ұстаз болған, «Шоңай» домбыра мектебін қалыптастырған дара тұлғалардың бірі.
Есір күйлерінің кең алқапқа көп таралмауының басты себебі — оның ел аралап, күйін кәсіпке айналдырмағаны. Ол туған өңірінен алысқа ұзап шықпай, өз тұстастарынан біршама оқшау өмір сүрген. Малға кедей болса да құдық қазып, су тартып, бау-бақша өсіріп, ұстахана ашып, қолөнерді кәсіп еткен. Күйлерін көбіне үйінде, ұстаханасында немесе бақшасының маңында шығара берген. Оларды дәл үйреніп, елге таратқан шәкірттері де көп болмаған.
Соған қарамастан Есірдің күйшілік мұрасы — Маңғыстау дәстүрінен өрбіген, сазы бөлек, орындалу мәнері күрделі, саздық тілі бай асыл қазына.
Хиуа сапары және күй тізбегі
Есір Хиуа хандығына барып, біраз уақыт жүріп, көрген-білгенін күй тілімен суреттейді. Осы сапарында ол бес күйден тұратын күй тізбегін шығарады:
Шығармашылық шыңы — «Ақжарма»
Күйші шығармаларының шыңы — «Ақжарма». Бұл күй «ағынан жарылған» қуаныш сезімін дәл бейнелеп, адамның лепірген көңіл тасқынын екі ішектің қоңыр үнімен ғажайып деңгейде суреттей алған аса құнды көркем туынды.