АҚЖАРМА (Есір)
Есір күйлерінің сабақтастығы
Есір күйлері бірнеше буын орындаушылардың қолынан өтіп, бүгінге дейін үзілмей жеткен дәстүр. Есір күйін жеткізушілер қатарында Арал, Есбай, Өскенбай, Бегімсал, Қартбай, Көпендер аталады. Олардың мұрасын Нәби, Атангүл, Байғали сақтап, Шамғүл мен Мұрат үйреніп жалғастырған.
Қазіргі кезде Есір күйлерін Сержан Шәкіратов, Ізбасар Шыртанов, И. Шамғүлов, К. Тасболатов сияқты күйшілер шебер орындайды. Бұл күйлер халықтық музыка өнерінің алтын қазынасына айналды.
Маңғыстаудағы «Жанай мектебі»
Маңғыстауда «Жанай мектебі» деп аталатын күйшілік мектеп қалыптасқан. Оны адайдың жанай руынан шыққан Өскенбай Қалмамбетов (1860–1925) барынша дамытып, негізін қалаған.
Өскенбайдың өнер кеңістігі
Өскенбай Батыс Қазақстан мен Түрікменстанның көптеген өңірін аралап, күй тартыстарға қатысқан. Ол өз дәуірінің өрелі күйшілері Қартбай, Жолды, Есір, Жоламан, Мылқайдармен жиі араласқан.
Аңызға айналған түрікмен бахшысы Құлыбаймен күй тартысқа түсіп, жеңіп шыққаны да оның орындаушылық беделін айқындайды. Абыл мен Есірдің күйшілік мектебін терең меңгерген Өскенбайдың өнері мен мұрасын оның бел баласы Мұрат толық сақтап, жалғастырған.
Мұрат Өскенбайұлы: дәстүрді кеңейткен дүлдүл
Мұрат Өскенбайұлы (1904–1982) — Маңғыстаудың күйшілік дәстүрін ғана емес, түрікменнің дутар тарту өнерін де мейлінше толық игерген дәулескер күйші. Түрікмендер Мұратты «қазақтың мақтанышы — ұлы бахшы» деп атаған.
Мұраттың репертуары
- Шамамен 300-ге жуық күй.
- Атақты «Ақсақ құлан» аңыз-күйлер топтамасы.
- Түрікмен шығармалары мен «Өрелі мая» атты тартыс күйлері.
- Әкесімен бірге және өз жанынан шығарған төл күйлері, сондай-ақ Науаи әуендері.
Байшағыр мектебі: өңірлік болмысты сақтаған арна
Маңғыстау өңіріндегі өзіндік орындаушылық мәнерімен ерекшеленетін күйшілік өнердің тағы бірі — Байшағыр мектебі. Бұл мектеп алдыңғы екі мектепке қарағанда кең таралмағанымен, көркемдік тұрғыдан толыққанды ән-күйлер мен жырлар тудырған бағыт ретінде дараланады.
Жалғастырушылар
Байшағыр өнерін жалғастырушылар қатарында атақты күйшілер Мойын, Қауынбай, Жүзбай аталады. Кейінгі буындағы ізбасары — Р. Романов.
Негізгі ерекшелік
Бұл мектепте жергілікті Маңғыстау күйлері мен олардың дәстүрлі бояуы таза сақталып, ішкі заңдылықтарымен бірге жан-жақты дамыған.
Маңғыстау төкпе дәстүрінің дара қолтаңбасы
Маңғыстау өңірінің күйшілік өнері жалпы төкпе күй дәстүріне жатса да, стильдік, орындаушылық және құрылымдық айырмашылықтарымен айқын дараланады. Мәселен, адай күйлеріндегі «шалыс қағыс» пен «сүйретпе қағыс» сияқты тәсілдер басқа өңірлерден сирек ұшырасады.
Орындаушылық «музыкалық театр»
Төкпе күйдің «Бөкейлік», «Аралдық» дәстүрлерімен салыстырғанда, «маңғыстаулық» үрдісте күйшінің орындаушылық мәнеріне, дене қозғалысына және екі қол шеберлігіне ерекше мән беріледі. Күй тарту кезінде қағыстар мен оң қолды түрліше ойнату тәсілдері шағын музыкалық театр әсерін тудырып, орындаушыдан үлкен шеберлік пен ептілікті талап етеді.
Бүгінде Маңғыстау күйлері ғылыми орталықтарда, оқу орындарында және концерттік сахналарда жиі орындалып, арнайы бағдарламалар бойынша зерттеліп, кейінгі ұрпаққа үйретіліп келеді.
Рухани мұрамыздың ең қымбат қазыналарының бірі — Маңғыстау күйлері. Бұл дәстүр орындаушылық әрі құрылымдық тұрғыдан күрделі, терең сезімдік бейнелер тудырады. Сондықтан да бұл өңір күйлеріне кез келген домбырашы бірден қол соза бермейді.