Спандияр Көбеев
ХХ ғасыр басындағы қазақ мәдениеті мен әдебиетіндегі орны
ХХ ғасырдың бас кезіндегі қазақ мәдениеті мен әдебиеті тарихында Спандияр Көбеевтің орны айрықша. Қазақ жерінде ашылған алғашқы орыс мектептерінен тәлім алған ол саналы ғұмырын туған халқының білім мен мәдениет жолында ілгерілеуіне қызмет етуге арнады.
Жаңа үлгідегі қазақ мектептерінде сабақ беріп, жас ұрпақты орыс тілі мен әдебиетін, мәдениетін үйренуге баулыды. Бұл бағыттағы педагогикалық ұстанымын ол ұлы ағартушы Ыбырай Алтынсариннің өнегесімен сабақтастырды.
Негізгі мұрат
Ыбырай секілді халыққа пайдалы азамат болу, өз білімін елді ағартуға жұмсау — Көбеевтің өмір бойғы арман-тілегі.
Бағыты
Ұстаздық пен жазушылықты қатар өрістетіп, білім беру ісін көркем сөздің ықпалымен толықтырды.
Өмірі мен ұстаздық жолы
Спандияр Көбеев 1878 жылғы 1 қазанда Қостанай облысы, Боровский ауданының Ақсуат ауылында кедей шаруа отбасында дүниеге келген. Ол Ыбырай Алтынсарин ұйымдастырған ауылдық мектепте сауат ашып, кейін Қостанай қаласында мұғалімдер даярлайтын курсты 1901 жылы тәмамдады.
Осы жылдан бастап өмірінің соңына дейін 55 жылын ұстаздық қызметке арнады. Өзінің ұзақ та өнімді еңбек жолын жазушы «Орындалған арман» (1951) атты мемуарлық еңбегінде кеңінен баяндап, дәуір шындығын нақты тарихи деректермен сабақтастыра суреттеді.
«Орындалған арман» туралы
Бұл мемуарлық кітапта автор өзі өмір сүрген кезеңнің әлеуметтік-қоғамдық құбылыстарын шынайы бейнелеп, көптеген адам тұлғаларын нанымды сипаттайды.
Аударма және оқу құралдары
Көбеев ұстаздық жұмысы мен жазушылық қызметін өзара тығыз байланыста жүргізді. Оқытқан шәкірттерінің сыныптан тыс оқуына арнап, орыс жазушылары мен ағартушыларының бірқатар шығармаларын қазақ тіліне аударып, «Үлгілі тәржіме» деген атпен жеке кітап етіп бастырды.
«Үлгілі бала» (1912)
Бастауыш мектеп оқушыларына арналған оқу құралы. Автор Ыбырай Алтынсарин дәстүрін ұстана отырып, мазмұнын тәрбиелік әрі танымдық мәтіндермен байытты.
Кітап мазмұны
- Крыловтан аударылған мысалдар
- Орыс классиктерінің балаларға арналған шығармалары
- Қазақ ауыз әдебиеті үлгілері
- Табиғат құбылыстары, өсімдік пен жануарлар әлемі туралы қысқа әңгімелер
Қазақ прозасы және тұңғыш роман
Спандияр Көбеевтің қазақ әдебиеті тарихындағы үлкен орны — революцияға дейінгі әдебиетте прозаның қалыптасуына, әсіресе роман жанрының орнығуына қосқан үлесімен байланысты. 1913 жылы Қазанда басылған «Қалың мал» романы қазақ әдебиетіндегі тұңғыш көлемді прозалық туынды ретінде бағаланады.
Дәуір шындығы
Революция алдындағы қазақ ауылындағы әлеуметтік өзгерістер боямасыз, нанымды суреттеледі.
Тақырып өзегі
Қалың мал салдары, қазақ қызының қайғылы әрі үмітке толы тағдыры, әлеуметтік теңсіздік пен әділетсіздік ашық әшкереленеді.
Қарсылық пен күрес
Ел билеуші әкімдер мен үстем тап өкілдеріне қарсы кедей бұқараның әрекеті шыншылдықпен көрсетіледі.
Тілдік ерекшелік
«Қалың мал» — тіл тазалығы мен көркемдігі жағынан өз дәуіріндегі прозалық шығармалардың ішінде айрықша. Автор халық тілінің байлығын, мақал-мәтелдерді орнымен қолдана отырып, кейіпкерлер мінезін даралап береді.
Құрметі мен әдеби мұрасы
Спандияр Көбеев екі рет Ленин орденімен марапатталған. Өз дәуірінің прогресшіл талап-тілектеріне жауап беруге ұмтылып, орыс мәдениетінің жаршысы бола білген әрі ұлттық әдебиетте тұңғыш роман жазған қаламгер ретінде оның есімі ХХ ғасыр басындағы қазақ мәдениеті тарихынан құрметті орын алады.
Негізгі шығармалары
-
Екі соқа
Әңгімелер мен мысалдар
-
Қалың мал
Роман
-
Құстың ұясы
Әңгімелер мен мысалдар
-
Орындалған арман
Мемуарлық еңбек
-
Таңдамалы шығармалары
Жинақ
Қатар аталған шығармалар
Мәтінде Сұлтанмахмұт Торайғыровтың да бірқатар туындылары бірге аталады: «Адасқан өмір», «Кедей», «Жарқынбай», «Кім жазықты», «Қамар сұлу».