БАЛАНСТАН ТЫС ШОТТАРДАГЫ ОПЕРАЦИЯЛАРДЫҢ ЕСЕБІ
15-тарау. Баланстан тыс шоттардағы операциялардың есебі
Қолданыстағы заңнамаға сәйкес баланстық шоттарда есепке алу мүмкін болмайтын кейбір объектілер, сондай-ақ субъектке тиесілі емес, бірақ уақытша сақтауында тұрған құндылықтар арнайы бақылауды және есеп жүргізуді талап етеді. Мұндай активтер мен жағдайларға, мысалы, жалға алынған негізгі құралдар, жауапты сақтауға немесе өңдеуге қабылданған материалдар, қатаң есеп беру бланкілері, сондай-ақ төлем қабілеттілігі жоқ дебиторлық берешекті кәсіпорынның зиянына жатқызу не есептен шығару сияқты операциялар жатады.
Осындай объектілерді есепке алу үшін баланстан тыс шоттар қолданылады. Бұл шоттарда есеп жүргізу әдетте біржақты жазба қағидаты бойынша жүзеге асырылады. Бағалау келісімшартта, шот-фактурада (инвойста) немесе қабылдау-тапсыру актісінде көрсетілген құн бойынша жүргізіледі және дәл осы құн есепке алудың негізі болып табылады.
Баланстан тыс есепке алынған активтер мен міндеттемелер түгендеуге ұйымның меншікті активтері мен міндеттемелері, табыстары мен шығыстары үшін белгіленген мерзімдермен бірдей тәртіпте жатады.
Бұл тарауда келтірілетін баланстан тыс шоттардың кодтары шартты болып табылады және тек мысал ретінде берілген. Шаруашылық жүргізуші субъектілер өздерінің жұмысшы шоттар жоспарын әзірлеген кезде баланстан тыс шоттарды да айқындап, бекітеді.
§ 1. Жалға берілген негізгі құралдар және жауапты сақтауға қабылданған тауарлы-материалдық құндылықтар
Жалға алынған негізгі құралдардың (ағымдағы/оперативтік жал) есебі
Субъект негізгі құралдарды келісімшарт негізінде ағымдағы (оперативтік) жалға беруге құқылы. Жалға алушы жалға алынған негізгі құралдардың қозғалысын және қолда барын 001 «Жалдағы негізгі құралдар» баланстан тыс шотында есепке алады.
Егер жал шартының талаптары қаржыландырылатын жал (қаржылық лизинг) талаптарына сәйкес келсе, жалға байланысты операциялар баланстық шоттарда көрсетіледі: 12-бөлімшенің «Негізгі құралдар» шоттарында (121–125), соның ішінде «Ұзақ мерзімді жалдағы негізгі құралдар» деген 2-субшотта.
Есеп жүргізу ерекшелігі: 001 шоты бойынша әрбір жалға алынған негізгі құрал объектісі келісімшартта көрсетілген бағамен және жалға беруші берген инвентарлық нөмірі бойынша есепке алынады. Егер жалға алынған негізгі құралдар шетелде орналасса, олардың есебі 001 шотының жекеленген бөлігі (бөлек талдамалық есеп) бойынша жүргізіледі.
Жалға алынған негізгі құралдарды есепке алу үшін тіркеу журналы қолданылады (нысаны ұйымның есеп саясатына сәйкес белгіленеді).
Жауапты сақтауға қабылданған тауарлы-материалдық құндылықтардың есебі
Субъект тауарлы-материалдық запастарды жауапты сақтауға төмендегі жағдайларда қабылдай алады:
- жабдықтаушылардан алынған запастар бойынша кәсіпорынның төлеуден заңды түрде бас тартуы;
- жабдықтаушыдан төленбеген құндылықтардың алынуы және келісімшартқа сәйкес толық төленгенге дейін оларды жұмсауға тыйым салынуы;
- өзге себептер бойынша жауапты сақтауға қабылданған құндылықтар.
Ерекше жағдайда субъект сатып алушы төлеген және қолхатпен сақтауға рәсімделген запастарды да жауапты сақтауға қабылдай алады, егер тауардың уақытша жабдықтаушыда қалуы сатып алушыға байланысты емес себептермен туындаса.
Жауапты сақтауға қабылданған тауарлы-материалдық запастар төлем-есеп айырысу құжаттарында қарастырылған баға бойынша бағаланып, 002 «Жауапты сақтауға қабылданған тауарлы-материалдық құндылықтар» баланстан тыс шотында есепке алынады.
| № | Операция мазмұны | Сома | Дебет | Кредит |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Жабдықтаушылардан алынған материалдар бойынша кәсіпорын төлеуден заңды түрде бас тартқан жағдайда материалдарды жауапты сақтауға қабылдау | 200 000 | 002 | — |
| 2 | Төленбеген құндылықтарды жауапты сақтауға алу; келісімшарт бойынша толық төленгенге дейін жұмсауға тыйым салынған | 300 000 | 002 | — |
| 3 | Өзге себептер бойынша құндылықтарды жауапты сақтауға қабылдау | 260 000 | 002 | — |
| 4 | Сатып алушылар төлеген және құжаттармен рәсімделген, бірақ уақытша жабдықтаушы-кәсіпорында қалдырылған тауарлы-материалдық құндылықтарды жауапты сақтауға қабылдау (сатып алушыға байланысты емес себептермен) | 600 000 | 002 | — |
| 5 | Бұрын жауапты сақтауға қабылданған тауарлы-материалдық құндылықтарды әртүрлі себептермен өз иелеріне қайтару | 1 360 000 | — | 002 |
Жауапты сақтауға қабылданған тауарлы-материалдық запастарды есепке алу үшін, әдетте, екі талдамалық есеп журналы пайдаланылады (нысандар ұйымның ішкі құжаттамасына сәйкес бекітіледі).
Тәжірибелік ескерту: 002 шоты бойынша талдамалық есепте жабдықтаушының атауы, төлеуден бас тарту себебі, қойма нөмірі, құжаттың күні мен нөмірі, материал түрі, саны және құны сияқты деректер жеке-жеке көрсетіледі.
§ 2. Өңдеуге қабылданған материалдар және консигнацияға (комиссияға) қабылданған тауарлар
Өңдеуге қабылданған тауарлы-материалдық запастардың есебі
Өңдеуге қабылданған тауарлы-материалдық запастардың есебі 003 «Өңдеуге қабылданған тауарлы-материалдық запастар» баланстан тыс шотында жүргізіледі. Бұл шот тапсырыс берушілерден өңдеуге (қайта өңдеуге) қабылданған материалдар мен шикізаттың қозғалысы және қолда бары туралы ақпарат алуға мүмкіндік береді.
Өңдеуге берілген материалдар үшін әзірлеуші-субъект төлем жасамайды, өйткені бұл материалдар тапсырыс берушінің балансында есепке алынады және сол есептің жалғасы ретінде қарастырылады (мысалы, 207 «Өңдеуге берілген материалдар» шотында).
Тапсырыс берушіге тиесілі материалдар мен шикізатты өңдеуге байланысты шығындар әзірлеуші кәсіпорында өндірістік шығындар шоттарында көрсетіледі, соның ішінде 900 «Негізгі өндіріс» және 920 «Көмекші өндіріс».
Талдамалық есеп: 003 шоты бойынша есеп тапсырыс берушілер бөлінісінде жүргізіледі; материалдың түрі, сорты, сақтау орны және толлинг операцияларының ерекшеліктері ескеріледі.
Консигнацияға (комиссияға) қабылданған тауарлардың есебі
Консигнацияға (комиссияға) қабылданған тауарлардың есебі 004 «Консигнацияға (комиссияға) қабылданған тауарлар» баланстан тыс шотында жүргізіледі. Бұл шот келісімшартқа және алып-тапсыру құжаттарына сәйкес көрсетілген баға бойынша тауарлардың қозғалысын және қолда барын бақылауға арналған.
004 шотын консигнатор (комиссионер) қолданады. Талдамалық есеп тауар түрлері және комитент (тауар иесі) бойынша жүргізіледі.
Маңызды қағида: Егер консигнатор (комиссионер) тауарды толық немесе ішінара сата алмаса, сатылмаған бөлігі комитентке қайтарылады және баланстан тыс есептен шығарылады (004 шоты кредиттеледі).
Қайтарылған тауарлар бойынша баланстық есепте тиісті тауарлы-материалдық қорлар шоттары (мысалы, 201–206, 208 немесе 221–223) дебеттеліп, осы қорлардың «Консигнацияға берілген тауарлы-материалдық құндылықтар» деген тиісті талдамалық шоттары кредиттелуі мүмкін.
004 шоты бойынша талдамалық есеп журналы ұйымның құжат айналымы ережелеріне сәйкес жүргізіледі.
§ 3. Монтаждау үшін қабылданған құрал-жабдықтардың есебі
Монтаждау үшін қабылданған құрал-жабдықтардың есебін жүргізу үшін 005 «Монтаждау үшін қабылданған құрал-жабдықтар» баланстан тыс шоты қолданылады. Бұл шот, әсіресе, құрылыс-монтаж жұмыстарын орындайтын мердігерлік ұйымдарда тапсырыс берушіден алынған құрал-жабдықтардың барлық түрлерінің қозғалысын есепке алу үшін пайдаланылады.
Есеп, әдетте, әрбір объект (жоба) немесе тапсырыс беруші-субъект бойынша жеке талдамалық журналдарда жүргізіледі.