Басқарудың ұйымдастыру – құқықтың формалары
Басқарудың ұйымдастыру-құқықтық формалары
Бұл бөлімде акционерлік қоғамның мәні, акцияның түрлері мен құқықтық ерекшеліктері, сондай-ақ құнды қағаздар нарығындағы мемлекеттік реттеудің негізгі бағыттары қарастырылады.
1.1 Акционерлік қоғам және оны басқару
Акция ұғымы
Акция — акционердің (ұстаушының) акционерлік қоғам пайдасының бір бөлігін дивиденд түрінде алуға, қоғам істерін басқаруға қатысуға және қоғам таратылғаннан кейін қалған мүліктің бір бөлігіне құқықтарын куәландыратын бағалы қағаз.
Бұл анықтама Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 139-бабында бекітілген.
Артықшылықты акциялар
- Қоғам белгілі тәртіппен артықшылықты акциялар шығаруға құқылы: олар әдетте қоғамның шаруашылық қызметінің нәтижесіне қарамастан, акцияның нақты құнына белгіленген пайыз мөлшерінде дивиденд алуға кепілдік беруі мүмкін.
- Қоғам таратылған жағдайда қалған мүліктің бір бөлігін алуға басым құқық берілуі мүмкін.
- Әдетте артықшылықты акциялар қоғамды басқаруға қатысу құқығын бермейді (жарғыда өзгеше көзделмесе).
Дереккөз: Г.М. Осипова, 141–142-бб.
«Алтын акция»
Акционерлік қоғамның жарғысында «алтын акция» енгізу мүмкіндігі қарастырылуы ықтимал. Мұндай акция дивиденд алуға және жарғылық капиталды қалыптастыруға қатыспайды.
«Алтын акция» иесі жалпы жиналыстың, басқарманың және қадағалау кеңесінің жарғыда көрсетілген мәселелер бойынша қабылдайтын шешімдеріне тыйым салу (вето) құқығына ие болады.
Дереккөз: Г.М. Осипова, 141–142-бб.
Акция шығару қандай жағдайларда жүргізіледі?
- Жаңа акционерлік қоғам құрылғанда және оның жарғылық капиталын қалыптастырғанда.
- Жұмыс істеп тұрған кәсіпорын акционерлік қоғам болып қайта құрылғанда (меншікті акционерлендіру).
- Қоғамның жарғылық капиталын қосымша ұлғайтқанда.
Осылайша, шығарылған акциялардың бастапқы жиынтық құны қоғамның жарғылық капиталын құрайды. Жарғылық капитал айналымдағы капиталға және компания портфелінде қалған бағалы қағаздарға бөлінуі мүмкін; оларды қоғам өз қалауынша пайдалана алады.
Заң шеңберінде акцияны бөлшектеуге де болады: айналымдағы бір акция бірнеше бөлікке бөлінуі мүмкін.
Акциялардың жіктелуі
Басқаға беру тәсілі бойынша
Атаулы акция
Иесі міндетті түрде эмитенттің тізілімінде (реестрінде) тіркеледі. Акционерлер кітабында кімнің қанша және қашан алғаны көрсетіледі. Тек осы жазба бойынша тіркелген тұлға акционер ретінде танылады.
Ұсынушы (ұсынушыға арналған) акция
Иесінің аты-жөні корпорация кітабында тіркелмейді; әдетте тек ұсынушыға арнап шығарылған акциялардың жалпы саны көрсетіледі.
Дереккөз: 225–227-бб.
Басқаруға қатысу құқығы бойынша
Жай акция
Дивиденд мөлшері қоғамның пайдасына байланысты. Әдетте жалпы жиналыста дауыс беру арқылы қоғамды басқаруға қатысу құқығын береді.
Артықшылықты акция
Дивиденд алу мен мүлікке басым құқық беруі мүмкін, бірақ көп жағдайда басқаруға қатысу құқығын бермейді (жарғыда өзгеше көзделмесе).
Эмитент үшін тіркеудің маңызы
Басқару тұрғысынан корпорациялар үшін атаулы акциялар қолайлы: олар акционерлік капитал қозғалысын, бағалы қағаздардың белгілі бір тұлғалардың қолында шоғырлануын және құқық иеленушілердің өзгерісін бақылауға мүмкіндік береді.
Жай акция иесінің негізгі құқықтары
1) Басқаруға қатысу және директорлар кеңесі
Жай акция иесі директорлар кеңесін сайлауға дауыс беруге және белгілі бір тәртіппен кеңес құрамына сайлануға құқылы. Директорлар кеңесі корпорацияны басқаруды ұйымдастыруға, менеджерлерді қабылдауға және босатуға, сыйақы жүйесін бекітуге, капитал құрылымындағы өзгерістерді қадағалауға және табысты бөлуге қатысады.
Менеджменттің негізгі міндеттері
- Өкілеттік шеңберінде әрекет ету (бағыну міндеті).
- Адал ниеттілік міндеті.
- Корпорацияға адалдық (мүдделер қақтығысына, өз пайдасына мүмкіндікті пайдалануға, бәсекелесуге жол бермеу).
2) Дивиденд алу құқығы
Дивиденд мөлшері корпорацияның жылдық қаржылық нәтижесіне байланысты айқындалады. Төлем тоқсан сайын (әр үш ай сайын) жүргізілуі мүмкін.
Қолма-қол (ақшалай) дивиденд
Табысты бөлудің ең кең тараған түрі; әдетте бір акцияға шаққанда төленеді.
Мүліктік дивиденд
Төлем мүлік түрінде жүзеге асады және акционердің акция санына пропорционалды анықталады.
Акция түріндегі дивиденд
Қосымша акциялар бұрынғы акция санына пропорционалды түрде бөлінеді; бұл тәсіл компанияның қаржылық тұрақтылығын сақтауға көмектесуі мүмкін.
Дереккөз: 228–235-бб.
3) Қоғам таратылғандағы құқық
Қоғам таратылған жағдайда жай акция иесі несие берушілермен есеп айырысқаннан кейін қалған мүліктің бір бөлігін алуға құқылы.
Қазақстандағы акциялар және олардың құқықтық сипаттары
Қазақстан нарығында айналыста болатын құнды қағаздардың негізгі түрлерінің бірі — акциялар. Олар акционерлік қоғам мүлкіне салынған үлесті растайды және қоғамды басқаруға қатысу мен дивиденд түрінде кіріс алуға құқық береді.
Үлестік құнды қағаздар салынған қаражатты қайтаруға кепілдік бермейді: акция — қарыз құралы емес, сондықтан оның классикалық мағынада өтеу мерзімі болмайды.
Негізгі қасиеттері
- Меншіктік сипат: акция шығару қарыз (заем) тарту емес (облигациялар мен сертификаттарға қарағанда).
- Шектеулі жауапкершілік: инвестор тек салған қаражаты көлемінде тәуекел етеді; қоғамның міндеттемелері бойынша толық жауап бермейді.
Кең тараған түрлері
- Атаулы (реестрде тіркелген).
- Қарапайым (жай) және артықшылықты.
- Қорғаныстық акциялар: кірісі салыстырмалы түрде тұрақты, төлем қабілеті мен табыстылығын ұзақ мерзімде дәлелдеген эмитенттер қағаздары.
Құнды қағаздар нарығы және мемлекеттік саясат
Стратегиялық менеджментте құнды қағаздар институтына (қоғамдық ережелер мен құқық нормаларының жиынтығына) ерекше мән беріледі. Құнды қағаздар нарығына қатысты мемлекеттік саясатты әзірлеуде өзін-өзі реттеу басым болатын қағидатты негізге алған жөн.
Осыған байланысты мемлекеттік ықпал аз, бірақ жеткілікті болуы тиіс және жеке кәсіпкерлікті ынталандыруды көздейді.
Мемлекеттік ықпал етудің мақсаттары
- Макроэкономикалық тепе-теңдікті қамтамасыз ету.
- Бәсекеге қабілетті орта үшін жағдай жасау.
- Нарық агенттерінің мүдделерін құқықтық және экономикалық тұрғыдан қорғау.
Мемлекеттің реттеуші рөлі
Құнды қағаздар нарығында жұмыс істейтін қаржы институттарының іс-әрекетін реттеуде мемлекет маңызды рөл атқарады. Экономиканың жай-күйіне қарай мемлекеттің араласуы кеңеюі мүмкін: бұл мемлекеттік шығыстардың өсуінен және экономиканы тікелей реттеу тетіктерінің кеңеюінен көрінеді.
Нарықтық жүйенің теңгерімі
Нарықтың жағымды қырларымен қатар, жағымсыз салдарлары да болуы мүмкін. Сондықтан мемлекет нарықтық экономика тудыруы ықтимал теріс әсерлерді шектеуге мүмкіндік беретін шаруашылық жүргізу тетіктерін қалыптастыруға ұмтылады.
Нарықтың жұмыс істеуі үшін мемлекеттің негізгі бағыттары
- 1 Нарықты құқықтық қамтамасыз ету: қызмет ету ережелерін заңмен бекіту және олардың сақталуын қамтамасыз ететін тетіктерді қалыптастыру.
- 2 Мемлекеттің нарықта экономикалық қатынастардың субъектісі ретінде қатысуы (қолданылатын құралдар мен ауқымы елдің даму деңгейіне байланысты өзгеруі мүмкін).
Ескерту: Берілген мәтіннің соңғы бөлігі бастапқы деректе толық аяқталмағандықтан, бұл бөлім сол логиканы сақтай отырып өңделді және құрылымдалды.