ЭТНОДЕФОРМАЦИЯ ЖӘНЕ ҮЛТТЫҚ ' ОЙ-САНАПРОБЛЕМАСЫ
Ұлттық ой-сананың өзгеріс ағыны және өмірлік материалдың алмасуы
Ұлттық ой-сананың құбылып, өзгеріп отыратын ағынында жаңадан пайда болған өмірлік материалдар бір-біріне орын босатады немесе бірін-бірі толықтырады. Авторлық концепцияның маңызын күшейтетін де — ой-сананың қозғалысы мен өмірлік материалдың осылайша алмасу ерекшелігі.
Проблеманың дамымалы табиғаты
Проблема — өте дамымалы құбылыс. Бұл процесс әрбір даму сатысында өмірлік материалды алмастырып отырады: үйреншікті, қалыптыға айналған құбылыстарды іріктеп, ысырып шығарады да, сыншыл көзқарасты күшейтетін күлкілі іс-әрекеттерге назар аударады.
Негізгі тұжырым
Өмірлік материал күлкі тудырмаса, оған деген сыншыл көзқарас та өзектілігін жоғалтады.
Демек, бұрын сөз болған өмірлік материал мен күлкілі іс-әрекет сырттай сақталғанымен, егер күлкі шақыру қуаты әлсіресе, ол ұлттық ой-сана проблемасының одан әрі асқынуының белгісі бола алмайды. Сондықтан комедиялық туындыда жаңадан пайда болған өмірлік материалдардың бірін-бірі алмастырып отыруы — ең алдымен ұлттық ой-сана проблемасының асқыну процесін сипаттайтын әдіс.
Комедиядағы типтендіру: кейіпкерлердің рухани таяздығы
Ұлттық ой-сана проблемасын қозғайтын комедияларда ерекше көзге түсетін жайт — күлкілі іс-әрекет иелерінің рухани жұтаңдығы жағынан егіз қозыдай ұқсас келуі. Есімдері әртүрлі болғанымен, іс-әрекет ұқсастығы мен ой-өріс деңгейі тұрғысынан бір-бірінен аумайтын кейіпкерлер көрінеді.
Бұл — тек типтік бейнелердің ғана емес, сонымен қатар типтік өмірлік материалдардың жиынтығы. Ал өмірлік материал ойдан, қиялдан шығарылмайды: оны өмірдің өзі, қоғам дамуының заңдылықтары туғызатын шындық қалыптастырады.
Егер типтік материалды қаламгер өз қиялының жалаң ықпалымен ғана іріктейді десек, бұл тарихи шындыққа да, ұлттық ой-сана проблемасының асқыну заңдылықтарына да қайшы келер еді.
«Өзіме де сол керек» пьесасындағы өмірлік материалдың жинақталуы
«Өзіме де сол керек» пьесасында аталған ерекшеліктердің барлығы қамтылған. Әрі осы сипаттар бұл пьесаны «Белтірік берік астында», «Құдағи келіпті», «Қуырдақ дайын» секілді комедиялардан ажыратып тұратын негізгі факторлардың бірі ретінде танылады.
Комедияда авторлық концепция қоғамдық өмірдегі келеңсіз әрекеттер мен күлкілі құбылыстарға белсене араласады. Ұлттық ой-сана проблемасын айқындайтын өмірлік материалдар арқылы жасалған кейіпкерлер іс-әрекеті жалпы халықтық санаға жайыла бастаған дерттің айқын куәгеріне айналады.
Садық, Сапар және Хайдарбек: типтік кейіпкердің табиғилығы
Садық ұлттық ой-сана проблемасын шын мәнінде айқындаушы кейіпкер ретінде көрінеді. Ал Сапар — типтік өмірлік материалды жинақтаушы тұлға. Бұл тұста Хайдарбек бейнесі де назар аударарлық: ол бір есептен Арыстанға да, Сапарға да ұқсас әрекеттерге барады.
Егер автор бұл кейіпкерді Хайдарбек демей, Сапар деп атай салса, көрермен оны бұрынғы Сапардың өзі деп риясыз сенуі әбден мүмкін еді.
Дегенмен драматургтің кейіпкерін Хайдарбек деп атауы — табиғи заңдылық. Себебі оның іс-әрекеті ойдан шығарылмаған: бұл — өмірдің өзі ұсынған мінез-құлық. Басқаша айтқанда, Хайдарбектің әрекеттеріне өзек болған өмірлік материал — интеллектуалдық даму кезеңінде санадағы өзгерістердің белсенді ықпалынан туған құбылыс. Сондықтан Қ. Мұхамеджановтың Хайдарбекті уақыт белгілеген өз атымен атауы ұлттық ой-сана проблемасының асқыну заңдылықтарын дәл айқындайды.
Ұшқарылық процес және этнодеформациялық мобилизация
Айрықша атап өтер жайт: ұлттық ой-сана проблемасына қатысты өмірлік материал көбіне іс-әрекеті ширақ, өзі де сөзі де жылмаң кейіпкерлердің әрекеті арқылы бейнеленеді. Сол себепті біз мұндай өмірлік материалды «типтік» деп атаймыз: мұндағы типтілік рухани таяздық жағынан ұқсас кейіпкерлердің іс-әрекеті арқылы көрінеді.
Халықтың ой-сана әлеміне енген сапалық әрі кереғар өзгерістер азаматтық өлшем мен ұшқарылық процес арқылы танылады. Ұшқарылық процес ұлттық эмоциялық елікпе көңіл-күйге тәуелді болса, ұлттық сана проблемасы этнодеформациялық мобилизациямен сабақтас құбылыс ретінде көрінеді.