Бастауыш сыныпта сөйлемді оқыту жолдары
II. Бастауыш сыныпта сөйлемді оқыту жолдары
Сөйлемнің негізгі белгілері әңгіме әдісімен түсіндіріледі. Мұнда мұғалім сұрақ қою, салыстыру, талдау және практикалық тапсырмалар арқылы оқушының сөйлем туралы ұғымын бірізді қалыптастырады.
А) Жаңа материалды әңгіме арқылы ашу
Алдымен мұғалім оқушыларға жетекші сұрақтар қояды. Мақсат — сөйлем ойды білдіретінін оқушының өзіне айтқызу.
Мұғалімнің сұрақтары
- — Балалар, мен бір нәрсе туралы ойлап тұрмын. Егер оны айтпасам, сендер менің ойымды түсінесіңдер ме?
- — Ол ойымды мен не арқылы айтамын?
- — Адамдар бір-бірімен сөйлескенде, бір нәрсе туралы сұрағанда, ойын не арқылы білдіреді?
- — Сонымен, сөйлем нені білдіреді?
Күтілетін жауаптар
- — Жоқ, түсінбейміз.
- — Сөйлем арқылы айтасыз.
- — Адамдар өз ойын сөйлеммен айтады.
- — Сөйлем ойды білдіреді.
Ә) Үлгі сөйлемдер арқылы негізгі белгілерді таныту
Мұғалім тақтаға бірнеше сөйлем жазып, оларды оқушыларға оқытады. Оқушылар сөйлем санын, әр сөйлемдегі сөз санын анықтайды және сөйлемнің жазылу ерекшеліктерін байқайды.
Тақтадағы үлгі
Балалар алма ағашын отырғызды.
Алма ағашы өсті.
Ол жеміс берді.
1) Сөздердің жазылуы
Сөйлемдегі сөздер бірге емес, бөлек-бөлек жазылады.
2) Басталу белгісі
Сөйлем бас әріппен басталады (сөйлемнің басталғанын білдіру үшін).
3) Аяқталу белгісі
Сөйлемнің аяқталғанын білдіру үшін соңына нүкте қойылады.
Сонымен қатар мұғалім “Балалар алма ағашын...” сияқты аяқталмаған ой мен “Балалар алма ағашын отырғызды.” сияқты аяқталған ойдың айырмасын салыстырып, сөйлем аяқталған ойды білдіретінін нақтылайды.
Б) Ұғымды тиянақтау: оқушының өз сөйлемі
Оқушылардың сөйлем туралы түсінігі берік болуы үшін, оларға мектеп өмірі, үй тұрмысы, достары туралы өз ойларын сөйлеммен айтып беру талап етіледі. Оқушылар бірнеше сөйлем айтады, кейін сөйлем ережесін 2–3 рет хормен қайталайды.
В) Бекіту: шағын мәтінмен жұмыс
Білімді бекіту үшін шағын мәтінді алдымен мұғалім, кейін оқушылар мәнерлеп оқиды. Бұдан соң берілген сурет бойынша шығармашылық жұмыс орындалады (мысалы, мұз айдынында коньки теуіп жүрген балалар бейнеленген сурет).
Тапсырма
Мұғалімнің басшылығымен оқушылар сөйлемдер құрайды, тақтаға жазады, әр сөйлемдегі сөз санын көрсетеді және сөйлемнің емлесін түсіндіреді. Соның нәтижесінде шағын мәтін шығып, оған тақырып қойылады.
Үлгі мәтін
Қыс мезгілі
Қыс түсті.
Күн суытты.
Жерде қар жатыр.
Өзенде су қатқан.
Балалар мұз айдынында коньки теуіп жүр.
Г) Бір ойды әртүрлі көлемде жеткізу
Келесі сабақта мұғалім адам ойын бір сөйлеммен де, шағын әңгімемен де, көп сөзбен де айтуға болатынын түсіндіреді. Ол үшін алдымен шығармашылық жұмыс орындалады: оқушылар берілген сөздерден сөйлем құрайды.
Сөздерден сөйлем құрау
- өте, ауаның, таза, зор, мәні
- ауамен, біз, дем, таза, аламыз
- ауа, денсаулыққа, таза, пайдалы, өте
- үйдің, таза, ауасын, әр уақытта, сақтаңдар
- жиі, терезе, тұрыңдар, ашып
- отырыңдар, жаңартып, ауаны
Оқушыға байқатылатын қорытынды
- Сөйлемдер бірігіп шағын әңгіме құрай алады.
- Әңгімеге тақырып қойылады.
- Тақырып мысалдары: “Денсаулықты сақтаңдар”, “Таза ауа”, “Ауаның пайдасы”.
Үлгі мәтін: “Ауаның пайдасы”
Таза ауаның мәні өте зор.
Біз таза ауамен дем аламыз.
Таза ауа денсаулыққа өте пайдалы.
Үйдің ауасын әр уақытта таза сақтаңдар.
Терезені жиі ашып тұрыңдар.
Ауаны жаңартып отырыңдар.
Ғ) Сөздерді ықшамдау арқылы сөйлемнің мағынасын тексеру
Оқушылар мәтінді оқып болған соң, мұғалім сөйлемдердің негізгі мағынасы жоғалмайтындай етіп кейбір сөздерді алып тастап көруді ұсынады. Мақсат — сөйлем бола алатын және сөйлем бола алмайтын сөздер тобының мағыналық айырмасын аңғарту.
Талдау үлгісі
1) “Ауаның мәні өте зор.” — түсінікті.
2) “Ауаның мәні зор.” — түсінікті.
3) “Ауаның зор, мәні зор.” — түсініксіз, белгілі ой білдірмейді, демек сөйлем бола алмайды.
Осыдан кейін мұғалім бір ойды аз сөзбен де, көп сөзбен де жеткізуге болатынын, ал мағынасы тұтасып, аяқталған ойды білдірмейтін сөздер тобы сөйлем болмайтынын қорытындылап түсіндіреді.
Сұраулы сөйлем
Сұраулы сөйлемнің ерекшелігі аяқталған ойды сұрақ мағынасы арқылы білдіруінде. Оқушылар аяқталған және аяқталмаған үлгілерді салыстыру арқылы сұраулы сөйлемді таниды.
Салыстыру арқылы таныту
Аяқталмаған
“Сенің атың...”
Бұл — аяқталмаған, сұрақ толық қойылмаған.
Аяқталған сұрақ
“Сенің атың кім?”
Сұрақ мағынасын білдіріп тұрған сөз: кім?
Ереже
Сұраулы сөйлем жауап алу мақсатымен айтылады. Сұраулы сөйлемнің соңына сұрақ белгісі қойылады.
Сұраулы сөйлем көбіне қандай?, қайда?, немен?, неше? сияқты сұрау сөздері арқылы немесе ма/ме, ба/бе, па/пе сұраулық шылаулары арқылы жасалады.
| Сұраулы сөйлемдер | Сұрақ мағынасын білдіретін сөздер |
|---|---|
| Сен қайда тұрасың? | қайда? |
| Егін қандай өнім береді? | қандай? |
| Егінді немен орады? | немен? |
| Астықты неше машинамен тасыды? | неше? |
Талдау: “Егін өнім береді.” — хабарлы сөйлем. Ал “Егін қандай өнім береді?” — хабарлы сөйлемге сұрау сөзін қосу арқылы жасалған сұраулы сөйлем.
Лепті сөйлем
Лепті сөйлемнің мағынасын таныту үшін мұғалім сөйлемдерді салыстырып оқытады. Оқушылардың байқауы негізінде лепті сөйлемнің бұйрық, қуану, ренжу, ұран сияқты көңіл күйді білдіретіні, көтеріңкі дауыспен айтылатыны және соңына леп белгісі қойылатыны түсіндіріледі.
| Лепті сөйлемнің мағынасы | Мысалдар |
|---|---|
| Бұйрық | Отанды сүйер ұлан болыңдар! |
| Қуану | Отаным қандай тамаша! |
| Ренжу | Қап, дәптерімді қалдырып қойыппын-ау! |
| Ұран | Көркейе бер, сүйікті Отаным! |
Ереже
Лепті сөйлемдер кісінің көңіл күйін, сезімін білдіреді; олар көтеріңкі дауыспен айтылады; лепті сөйлемнен соң леп белгісі қойылады.
III. Сөйлемдегі сөздердің байланысын оқыту
2-сыныпта сөйлемдегі сөздердің байланысын оқытуға кіріспес бұрын оқушыларда белгілі бір практикалық дағдылар қалыптасқан болуы керек.
Оқушыда болуы тиіс практикалық дағдылар
- Орындары ауыстырылып берілген сөздерді дұрыс ретке келтіріп, сөйлем құрай алады.
- Сөйлемдегі сөздерді байланыстыру үшін сөздерге қосымша жалғанатынын біледі.
- Сөйлемдегі сөздерге сұрақты дұрыс қою тәртібін меңгереді.
- Сұрақ арқылы сөйлемдегі өзара байланысқан сөздерді табуға болатыны туралы түсінігі болады.
Осы негіз қалыптасқан соң, 2-сыныпта сөйлемдегі сөздердің байланысы жүйелі түрде оқытылады.