Қазақ Жоңғар қатынастарының шиеленісуі
Қазақ–жоңғар қатынастарының шиеленісуі
Қазақ–жоңғар қатынастары бірде күшейіп, бірде уақытша бітіммен бәсеңдеп, шамамен 120 жылға созылған қанды қақтығыстарға ұласты. Таластың өзегі — көшпелі мал шаруашылығына қолайлы шұрайлы жайылымдар, сондай-ақ Жетісу мен Сырдария өңірі арқылы өтетін керуен жолдары бойындағы қалалар мен сауда тораптары үшін бәсеке болды.
Талас нысандары
- Жайылым мен қоныс: көшпелі экономика үшін өмірлік маңызы бар кеңістіктер.
- Керуен жолдары: Жетісу–Сырдария бойындағы бағыттар, қауіпсіздік пен табыстың өзегі.
- Қалалар: Түркістан, Ташкент, Сайрам секілді сауда және саяси тіректер.
Батур хұнтайшы тұсындағы қақтығыстар
Батур хұнтайшы кезеңінде қазақ–жоңғар қатынастары ерекше шиеленісті. Жоңғар феодалдары Қазақ хандығына үш рет ірі шапқыншылық жасап, екі жақ арасында бірнеше қанды шайқас өтті. Бірінші соғыстың қалай аяқталғаны туралы толық дерек сақталмағанымен, сол тұста қазақ әскеріне қолбасшылық еткен Жәңгір ханның қолға түсіп, кейін қашып құтылғаны жоңғарлардың басым болғанын аңғартады.
1643 жылғы екінші шайқаста Жәңгір хан әскери тактиканы шебер қолдануының арқасында Батур хұнтайшы күйрей жеңіліп, шегінуге мәжбүр болды. Үшінші шайқаста қазақтар жеңіліс тапты. Осыдан кейін Батур қайтыс болып, орнына әуелі ұлы Сенген, кейін ішкі билік таласынан соң інісі Халдан Башұқты билікке келді.
Халдан Башұқты және Суан Рабдан кезеңі
Халдан Башұқты тұсында жоңғарлар Оңтүстік Қазақстан мен Сырдария бойындағы қалаларға бірнеше мәрте жорық жасады. Орыс елшісі И. Виковский 1681–1683 жылдары Сайрамға бағытталған қоршаулар мен жорықтарды сипаттайды: қала қоршалып, кейін қиратылған.
Дерек үзіндісі
“Тауық жылы (1681) ол (Халдан Башұқты хан) шеру тартып барып Сайрам қаласын қоршады... Доңыз жылы (1683) қайтадан Сайрамға жорық жасап, жазда Сайрам қаласын қиратты.”
И. Виковский жазбаларынан
Халдан Башұқты қайтыс болғаннан кейін билікке Суан Рабдан келді. Осы кезеңде қазақ даласына шапқыншылық үдеп, Суан Рабдан билікке келгеннен соң қазақ жеріне жеті дүркін (1698, 1711, 1712, 1714, 1718, 1723, 1725) басып кіргені айтылады. Қақтығыстардың басталуын ол өз түсіндірулерінде қазақ тарапынан жасалған шабуылдармен байланыстырғанымен, бұл — көбіне саяси сылтау ретінде көрінеді.
Тәуке ханнан кейінгі дағдарыс
1718 жылы Тәуке хан қайтыс болғаннан кейін Қазақ хандығы ауыр саяси дағдарысқа түсті. Билік үшін ішкі алауыздық күшейіп, үш жүздің ішінде біріккен әрекет әлсіреді. Таукенің орнына отырған Болат хан беделі шектеулі болды: Орта жүзде — Сәмеке хан мен Күшік хан, Ұлы жүзде — Жолбарыс хан, Кіші жүзде — Әбілқайыр хан ықпал етті.
Жеңілістің бір себебі
Қиындықтың түпкі себебін тек жоңғар әскерінің қуатымен түсіндіру жеткіліксіз. Замандас деректер 1718 жылы Аягөз бойындағы үш күндік ұрыста қазақ жасақтарының алғашқы екі күні табанды шайқасқанын, алайда соңында жеңіліске ұшырағанын жазады. Орыс елшісі Бранцевтің айтуынша, басқару мен үйлесімнің әлсіздігі, Әбілқайыр мен Қайып жақтарының өзара келісімсіз қимылы шешуші рөл атқарған.
Ш. Уәлихановтың бағасы
“18 ғасырдың алғашқы онжылдығы ... сұмдық уақыт болды. Олардың ұлыстарын жоңғарлар, еділ қалмақтары, жайық казактары және башқұрттар әр жақтан талқандады...”
“Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама” басталуы (1723)
1723 жылға қарай халықаралық және аймақтық жағдай күрт өзгерді: Қытай императоры Канси қайтыс болды, жоңғар–қытай бітімі жасалды, ал Ресей Ертіс бекініс шебін құрумен шектеліп, жоңғарларға нақты қысым жасай алмады. Осы мүмкіндікті пайдаланған жоңғар қонтайшылары қазақ жеріне тұтқиыл әрі бірнеше бағыттан соққы беруді жоспарлады.
Шәкәрім Құдайбердіұлы бұл кезеңде халықтың өте үлкен бөлігі қырылғанын атап өтеді. Қалай болғанда да, 1723 жылғы шапқыншылық қазақ қоғамының барлық саласына — ең алдымен саяси құрылымына, қоныс жүйесіне, шаруашылық тіршілігіне ауыр соққы болып тиді.
Неге дәл көктем?
Шабуыл ерте көктемге дәл келді: қазақ ауылдары жайлауға көшу қамында, көшпелі шаруашылықтың ең қарбалас әрі қорғанысқа ең осал мезгілі еді. Оның үстіне жұттан қажыған елдің қарсылық мүмкіндігі төмендеді. Халық жадында бұл уақыт “зар заман жылдар” қасіреті ретінде сақталды.
Атаудың мәні
Аңыз-әңгімелерде бұл кезең “Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама” деп аталады. Мағынасы — атамекенінен, мал-мүлкінен айырылып, жаяу-жалпы босқан елдің табаны ағарып, аштықтан әлсіреп, жол азабынан сұлап түсуі. Кіші жүз арасында осы босқыншылық “Сауран айналған” деген атаумен де белгілі: жауды адастыру үшін Сауран қаласын айнала көшкені айтылады.
“Алқакөл” атауына қатысты әдебиетте әртүрлі пікір бар: бірқатар зерттеушілер оны “Алакөл” деп қабылдаса, Қожаберген жыраудың “Елім-ай” дастанында “Қырылу Алқакөлден басталып тұр” деп нақты айтылады. “Сұлама” — әбден қалжырап, бас көтере алмай жату ұғымын береді.
Алапат ауыр жылдар (1723–1725)
Жоңғарлар шамамен 70 мың қолмен, жеті бағытқа бөлініп, ірі-ірі топ ретінде жылжыды. Жекелеген жасақтар Балқаш пен Қаратауға, Алтай мен Көкталға, Нұра алабына, Шелек аңғарына, Ыстықкөлге, Шу бойына және Іледен өтіп Жетісудың оңтүстігіне қарай бағыт алды. Жалпы басшылықты Шона Доба жүргізді.
Шабуылдың салдары
- Жетісу мен Шу аңғарындағы ру-тайпалар қоныстарынан ығыстырылды, көп шығынға ұшырады.
- Арыс, Талас, Қаратау өңірлерінде ойран күшейіп, ауылдар шұғыл көшке мәжбүр болды.
- 1724–1725 жылдары Түркістан, Ташкент, Сайрам сияқты қалалар басып алынып, талан-таражға түсті.
- Егіншілік, қолөнер, сауда байланыстары тоқырап, өңірлік экономика ауыр күйзеліске ұшырады.
Сырдариядан өту кезінде, сондай-ақ Талас, Боралдай, Арыс, Шыршық өзендеріндегі өткелдерде көп адам қаза тапты. Қазақ рулары өздерін қауіпсіз сезіну үшін Сырдарияның арғы бетіне шегінуге тырысты. Ресей капитаны И. Унковскийдің жазбасында жоңғар жасақтарының “қазақтардың қалашықтарын алғаны” және көптеген отбасын айдап әкеткені айтылады.
Босқыншылық географиясы
Қысым күшейген сайын көштің бағыты кеңейді: Ұлы жүз бен Орта жүздің біраз бөлігі Сырдариядан өтіп, Ходжентке, Самарқанға қарай ойысты; Кіші жүздің бір бөлігі Хиуа мен Бұқараға шегінді. Кей өңірлерде босқындардың күрт көбеюі ашаршылықты күшейтті.
Қарсылық және қорғаныс
Қасіретті жағдайға қарамастан, халықтың еркі жасымады. Ташкент тұрғындары қазақ жасақтарымен бірге ұзақ уақыт қорғанды; артынша Сайрам мен Түркістан да құлады. Бүкілхалықтық қарсыласуды ұйымдастыруда Бөгенбай, Қабанбай, Саңырақ, Жәнібек, Малайсары, Елшібек секілді батырлар елді ұйыстыруға күш салды.
Сайрам қоршауы туралы аңыздарда қаланың бірден алынбағаны, кейін суды бұру арқылы тұрғындардың сусыз қалдырылғаны айтылады. Мұндай эпизодтар шапқыншылықтың тек әскери емес, инфрақұрылымдық және шаруашылық тіректерді күйрету арқылы жүріп отырғанын көрсетеді.
Күйреудің ортақ белгілері
Замандастар мен кейінгі зерттеушілердің сипаттауларында бір түйін жиі қайталанады: мал басының кемуі, айырбас сауданың тоқтауы, кедейшілік пен аштықтың күшеюі, халықтың бытырауы. А.И. Тевкелеев бұл кезеңде қазақтардың “талқандалып, бытырап және күйзеліп кеткенін” жазады.
Ақырында, қазақ жасақтары қанша табандылық танытқанымен, жоңғар әскерінің тегеурініне толық төтеп бере алмады. Дегенмен бұл қасіретті жылдар қазақ қоғамында мемлекет тұтастығын сақтаудың, күш біріктірудің өмірлік маңызын айқын көрсетіп, кейінгі саяси шешімдерге ықпал еткен тарихи сын сағаты болды.