Қ. А. Ясауи хикметтерінің тәрбиелік мәні
Қожа Ахмет Ясауи мұрасы және «Диуани хикмет» тағылымы
Қожа Ахмет Ясауидің «менмен, мейірімсіздерден қаштым міне» деп жер астына түскеніне де біршама уақыт өтті. Дегенмен оның сөзі мен өсиеті уақытпен бірге ескірмей, керісінше әр дәуірде қайта жаңғырып, адамды ішкі тәртіпке, ықыласқа, мейірімге шақырып келеді.
Қолдағы деректерге қарағанда, Ахмет Ясауи Шымкент қаласының шығысында орналасқан Шахияр өзенінің шағын саласы Қарасудың жағасындағы Сайрам қалашығында дүниеге келген. Сайрам — Исфиджап, Аққала (Ақшехир) деп те аталған ірі әрі маңызды елді мекен. Халқы негізінен түріктер мен парсылардан тұрған.
Кейбір деректерде оның Яссыда туғаны айтылады, алайда мұны нақты растайтын айғақ жеткіліксіз. Бір хикметінде туған жерін Түркістан ретінде көрсеткенімен, оны Яссы қаласымен ғана шектемей, Түркістан аймағы деп түсінген дұрысырақ. Туған жылы да дәл анықталмаған, бірақ көптеген тарихшылар 1093 жылды атайды.
«Диуани хикмет» және хикмет ұғымы
Қожа Ахмет Ясауи — бүкіл түркі халықтарына ортақ рухани мұра қалдырған ұлы тұлға, XII ғасырда көне түркі тілінде жазылған «Диуани хикмет» кітабының авторы. Ол Исламға шақыруын, насихатын «хикмет» атауымен жеткізген. Бұл таңдау кездейсоқ емес: Құран Кәрімнің Нахыл сүресі, 125-аятында адамдарды Раббыңның жолына хикмет арқылы шақыру бұйырылған.
Хикмет ұғымы даналық, туралық, кемел ақыл, ой-пікір, білім, өнер мағыналарын қамтиды. Сонымен бірге адал мен арамды айыра білу, білімді амалға айналдыру секілді терең мазмұнды білдіреді.
«Диуани хикмет» оғыз-қыпшақ тілінде қарапайым, көпшілікке түсінікті өрнекпен жазылған. Хикметтерді зер салып оқыған адам Ясауи жырларының қыпшақ тіліне өте жақын екенін аңғарады. Осы себепті Ясауи шығармалары бүкіл түркі халықтарына ортақ рухани қазына болып саналады.
Ясауи жеткізген жеті принцип
1
Аллаһқа махаббат
2
Ықылас пен шынайылық
3
Адамға сүйіспеншілік
4
Кішіпейілділік
5
Әйел мен еркек теңдігі
6
Еңбекті бағалау
7
Ілім мен білімге мән беру
Кітаптың мазмұны: имандылықтан ізгілікке дейін
«Диуани хикметтің» алғысөзінде ақын мұсылман дінінің негізгі қағидаларын, шарттарын, парыздарын байыппен баяндайды. Мұндағы ой-тұжырымдар тәубе, ғибадат, махаббат, сабыр, шүкір, ризашылық, захидтік (дүниеге құмарлықтан арылу), ғаріптік секілді жүйелерге тіреледі.
Бұл шығарма адамзатты имандылыққа, бауырмалдыққа, сүйіспеншілік пен ізгілікке тәрбиелеуді мақсат етеді. Ясауи ақыл мен өсиет айтып қана қоймай, үлгі көрсетуге, мінезді жұмсартуға, қоғамдағы мейірім мен жауапкершілікті арттыруға шақырады.
Қайда жүрсең, көңілің жұмсақ, сыпайы болғын,
Көре қалсаң мүсәпірді, сырлас болғын.
Махшар күні Тәңірге жақын болғын,
Менменсіген халықтан қаштым міне.
Бұл хикметте ақын адамдардың бір-біріне бауырмал болып, мұқтаж жанға жанашырлық танытып, тәкаппарлықтан қашуын насихаттайды. Ясауи үшін кісілік — сыртқы рәсім емес, ішкі хәл, жүректің тәрбиесі.
Аллаһқа сүйіспеншілік және иманның өзегі
Қожа Ахмет Ясауи «Диуани хикметте» Аллаһқа сүйіспеншілік мәселесіне ерекше мән береді. Бұл өмірдің түйіні — құлшылық ету, тәубеге келу, Аллаһ жолына жанын пида ету секілді парыздарды суреттеумен шектелмей, оны іске асырудың нақты жолдарын да көрсетеді.
Ясауи танымында мұсылмандық Аллаһты сүюден басталып, сонымен жалғасады. Ол мұны адамның рухани тірегіне айналдыруды көздейді:
Иман жоқ сүймегенде, жаны да жоқ,
Болмайды Расул сөзін танып әлек.
Дүниеқоңыздықты әшкерелеу және тәубеге шақыру
Ақын өз өмірінен қорытынды шығарып, «бар дүние менікі» дейтін, мал-мүлік үшін арын жалдап, арамдық пен зұлымдыққа баратын жандарды қатал әшкерелейді. Мұндағы мақсат — кінә тағу емес, адамды тәубеге келтіріп, иманға бет бұрғызу.
Бар дүние менікі деген сұлтандарға,
Ғалам малын сансыз жиып айдағандарға.
Өмірі сауық-сайран құрғандарға —
Өлім ешқашан опа қылмайды.
Бүгінгі күнмен сабақтастық: рухани ілімнің қажеттілігі
Қысқа ғұмырдың қам-қарекеті көбейген, нарықтың қыспағы күшейген заманда Ясауи хикметтерінің маңызы айрықша. Егер адам күнделікті тіршіліктің күйбеңімен ғана шектеліп, рухани ілім-білімге, әдебиет пен мәдениетке мән бермесе, елдік еңсе мен тәуелсіздіктің де қадірі кеми түседі.
Дәуірлер алмасады, уақыт алға жылжиды. Бірақ ата-бабадан қалған асыл сөз көнермейді. «Ғалымның хаты өлмейді» деген тәмсіл секілді, Ясауи кітабын тек әдеби туынды деп бағалау аздық етеді: ол — адамның ар-ұяты мен сенімін сергек ұстап, тығырықтан шығаруға жәрдемдесетін тағылым мектебі.
Бұл мұраның түп мағынасы — Аллаһқа деген сенімде, шексіз махаббатта, тәртіп пен тәрбиеде. Ясауи хикметтерінің негізгі идеясы да — жүректі тазартып, адамды Бір Жаратушыға жақындату.
Бір Құдайға жеткізген соң бұл даусын,
Білгендерге шапағат нұр жаусын!