НҰРМҰХАММЕДҰЛЫ ЖАНҚОЖА
Тегі мен рухани мұрасы
Нұрмұхаммедұлы Жанқожа (1771–1860) — қазақтың азаттығы жолында арыстандай алысқан атақты батырларының бірі. Ол Кіші жүздің Әлім тайпасына кіретін шекті аталған Жаманақ руынан шыққан.
Атасы Киікбай — Әбілқайыр ханның батыры әрі биі болған. Әжесі Тәжі — қалмақпен де, орыспен де шайқасқан қайсар жан. Ел аузындағы дерек бойынша, ол өмірден өтерінде де: «табаным тіреп жатсын» деп, аяғын Орынборға қаратып жерлеуді өсиет еткен атақты тама Есет батырдың жалғыз қызы екен.
Жанқожа — осы Киікбай мен Тәжіден туған Нұрмұхаммедтің баласы. Батырдың аты елге ерте жайылды: оның болмысынан әділдік, қайсарлық және елге адалдық айқын көрінеді.
Батырлық даңқының ерте танылуы
Ел ішіндегі әңгімелерге қарағанда, Жанқожаның батырлық даңқы тым ерте шыққан. Сыр бойының Қылышбай ханы хиуалықтармен соғысқанда, қазақ сарбаздары Хиуаның Тықы атты батырымен жекпе-жекте басым түсе алмай, іркіліп қалған сәтте, 17 жасар Жанқожа өзі сұранып шығып, қарсыласын найзамен түйреп түсіреді. Осы оқиғадан кейін оның «батыр» атағы елге кең тарайды.
Есте қалатын сәт
Жекпе-жек үстінде батыл шешім қабылдап, қауіпті өз мойнына алуы — Жанқожаның кейінгі күрес жолына тән мінезін ерте танытқан белгі.
Әділдік пен қатал талап
Жанқожа зорлық-зомбылыққа жол бермеген, қара қылды қақ жарған әділ адам болған. Ол біреудің біреуге жасаған қиянатын кешірмей, заңсыздыққа төзбеген.
Қиянатқа ымырасыздық
Біреудің азғыруына еріп, жазықсыз Бұхарбай батырдың ауылын шаппақ болып, тілін алмай кеткен інісі Жауқашарға «барғаныңнан оралма» деп бата беруі — оның әділдікке адалдығын айқындайды.
Ақиқат алдындағы жауапкершілік
Жауқашар қаза тапқаннан кейін оның сүйегін ауылына әкелдірмей қоюы да — батырдың туыстықтан жоғары қоятын қағидатшылдығын көрсететін дерек.
Оның бүкіл саналы ғұмырын Хиуа мен Қоқан езгісіне, сондай-ақ орыс отаршылдығына қарсы күреске арнауы — дәл осы қиянатқа төзе алмайтын қасиетінен, елін-жерін сүйген алып жүректілігінен туған.
Созақ қамалы және Кенесарымен тізе қосу
Ел аузында Жанқожа батырдың қазақтың соңғы ханы Кенесарымен бірігіп, Созақ қамалын алуға қатысқан жорықтары туралы көптеген әңгіме сақталған.
Шабуылдың барысы
- Әуелі Жанқожа өз жігіттерімен Созаққа көмекке келе жатқан Қоқан әскерінің алдынан шығып, талқандап, кері қуып жібереді.
- Бұдан кейін Созаққа қайта оралып, Кенесары қолымен тізе қосып қамалды алады.
- Қамал қақпасын бұзып, ішке алғаш кіргендердің бірі — Жанқожа батырдың сарбаздары болғаны айтылады.
Қайғылы аяқталу
Елін, жерін азат ету жолына бар өмірін арнаған есіл ер қартайған шағында да тоқтамаған. Алайда ол ауыл сыртындағы төбенің басында намаз оқып, құдайға құлшылық етіп тұрған жерінде қапылыста өз қандастарының қолынан қаза табады.
Түйін
Жанқожа батырдың өмірі — сыртқы жауға қарсы ерлікпен күресудің ғана емес, қоғам ішіндегі әділетсіздікке қарсы ымырасыз тұрудың да айқын үлгісі.