СТУДЕНТТІҢ ӨЗІНДІК ЖҰМЫСЫ
2.1 Әліппенің қазақ тілін меңгерудегі орны
Әліппе — қазақ тілін меңгерудегі ең негізгі мәселелердің бірі. Бұл — жас жеткіншек ең алғаш танысатын оқулық, ал баланың оқи білу және жазу дағдылары дәл осы кітап арқылы қалыптасады. Кез келген тілді меңгеруде баланың тілді тез үйренетіні белгілі.
Қазақстанда тұратын өзге ұлт өкілдерінің балаларын және қазақ баласын ерте жастан мемлекеттік тілге баулуға жүйелі жағдай жасасақ, біріншіден, уақыт ұтамыз, екіншіден, қазақ тіліне деген құрметті күшейтеміз. Сондықтан қазақ тілінде сауат ашу жүйесінің өзектілігі қазіргі оқыту үдерісіндегі басты мәселелердің бірі болып отыр.
Негізгі тұжырым
Тілді үйрену жасы әртүрлі болғанымен, ең алдымен үйренушінің меңгеру деңгейін ескеру қажет. Қазақ тілін игеруді әліппеден бастау — қисынды әрі тиімді қадам. Сауат ашудың нәтижелілігі “Әліппе” оқулығының ғылыми тұрғыдан жүйелі, тақырыптық-мазмұндық құрылымда жасалуына тікелей байланысты.
2.2 Оқулық құрастыруда лингвостатистикалық әдісті қолданудың мәселелері
Бастауыш сыныптағы әліппе оқулығына енгізілетін тілдік материалдар көп жағдайда ғылыми тұрғыдан сараланып, оқушылардың әдеби сөздік қорын кеңейту мен байыту мақсатына толық пайдаланылмаған. Сонымен қатар, бұрынғы ана тілі оқулықтарында саяси мазмұнға басымдық беріліп, ұлттық ерекшелік пен дәстүрлер екінші қатарда қалып қойды. Бүгінгі күні жаңа бағдарлама жаңа әдіспен оқытуды көздейді.
Зерттеу тәсілдері де жаңарды: тұтас сыныптармен эксперимент жүргізу тәжірибесі кеңейді. Мұндай оқытудың тиімділігі білім мен дағдыны жетілдіру үдерісімен байланысты жұмыстардың қарқынын арттыруға және сыныптағы оқу әрекетін жүйелеуге мүмкіндік беруімен сипатталады.
Оқу мен сөйлеуді дамыту бағыты
Төменгі сыныптарда қазақ тілі, ана тілі және әліппе пәндерін оқытуда мәтін түрлерін саналы түрде түсініп оқу арқылы есте сақтауға, өз ой-пікірі мен тұжырымына сүйеніп белгілі тақырып бойынша ауызша және жазбаша сөйлеу икемділіктерін арттыруға, ойды жүйелі жеткізуге дағдыландыру көзделеді.
Ойлау және сөйлеу әрекеті
Қазіргі мектепте оқушылардың ойлау мен сөйлеу әрекетін дамыту ерекше өзекті. Сөйлеу ауызша және жазбаша түрде жүзеге асатыны белгілі. Сондықтан оқушының сөйлеу икемділіктерін қалыптастыруда әліппе, қазақ тілі және ана тілі пәндерінің маңызы зор. Баланы сөйлеуге үйрету үшін оның сөздік қоры туралы түсінігін кеңейтіп, сөзді құрастыра білу дағдыларын жүйелі қалыптастыру қажет.
Мазмұнды күрделендірудің әсері
Соңғы онжылдықта бұл мәселе көптеген лингвистикалық зерттеулердің өзегіне айналды. Бастауыш сынып оқушыларының тілін дамыту үшін оқулық мазмұнына жаңа әрі күрделірек материал енгізу балалардың танымдық қызметін кеңейтіп, ойлауын жетілдіреді. Бұл өз кезегінде сөйлеу қызметінің қалыптасуына ықпал етеді: жазбаша тілдің психологиялық механизмдерін меңгерген сайын, сөйлеу тілі мәдениетті, икемді және еркін бола түседі.
Тіл тазалығы және емле бірізділігі
Қазақ тілінің жұмсалу аясы мен тіл тазалығын сақтауда фонологиялық жүйенің ерекшеліктерін сақтау, үндестік заңын бұзбау маңызды. Мектеп тәжірибесінде өзге тілдерден енген сөздерді жаздыру мен оқытуда бірізді жүйе болмағандықтан, орфографиядағы келеңсіздіктерге статистикалық талдау жүргізу, оқулықтардағы кірме сөздердің үлесін анықтау және дұрыс жазылуын реттеуді бастауыш сынып оқулықтарынан бастау туралы ұсыныстар айтылады.
Сондай-ақ оқушыларға ана тіліміздің лексика-грамматикалық жүйесін меңгертуде оқулықтардағы сөздік қордың құрамын анықтау, оны жетілдіру жолдарын қарастыру, сөздердің кездесу жиілігіне сүйене отырып тіл заңдылықтарын түсіндіру және оқулықтардың тілдік ерекшеліктерін айқындау секілді теориялық мәселелер де қамтылады.
2.3 Оқулық мәтіндеріндегі сөз таптарының қолданысы
1950–2000 жылдар аралығындағы БСО (бастауыш сынып оқулықтары) және БӘ (балалар әдебиеті) мәтіндерін зерттеу нәтижесінде әртүрлі сөз таптарының статистикалық көрсеткіштері алынды. Осы нәтижелер негізінде өзара байланыстар кестесі жасалды: алғашқы кесте сандық мәліметтерді бақылау арқылы, ал екіншісі корреляциялық кесте түрінде құрылды.
Зерттеудегі қиындық және әдістемелік шешім
Қажетті мәліметтерді анықтау барысында бірқатар қиындықтар туындайды. Бұл, әсіресе, педагогика-психология және қоғамдық ғылымдарға тән: зерттеліп отырған материалдың сандық сипаттамаларын айқындау әрдайым оңай емес. Сол себепті бақылау мүмкіндігі шектеулі құбылыстарды сипаттау мен есептеу-зерттеу жұмыстарында математикалық және компьютерлік әдістер қолданылады. Статистикалық әдістер осы тәсілдерге сүйенеді.
Спирмен корреляциясы (рангілер корреляциясы)
Мұндай тәсілдердің бірі — реттік белгілердің корреляциясы. Мысалы, оқулық мәтіндеріндегі ең жиі кездесетін сөзді 1 деп белгілеп, келесісін 2 деп нөмірлейміз (т.с.с.). Осы реттік таңбалар мен сөз таптарының арасындағы байланысты өлшеуде Спирменнің корреляция коэффициенті (ρ) қолданылады.
Белгілеулер
- n — варианттар (өзгермелі мәндер) саны;
- Σ — қосынды белгісі;
- d² — салыстырылып отырған мәтіндердегі жиілік бойынша орналасқан рангілер айырмасының квадраты.
Кестелердегі d² бағанының мәндерін қосу арқылы белгілі бір сөз табының қолданылуына қатысты жинақталған d² шамасы алынады (мысалы: 50 ж. БСО — 468, 70 ж. БСО — 838, БӘ — 214).
Интерпретация
Егер ρ > 0,50 болса, онда салыстырылып отырған мәтіндер арасында тығыз байланыс бар деп есептеледі. Ал ρ < 0,50 болса, мәтіндер арасында айқын байланыс жоқ деп қарастырылады.
Іріктеу және мысал
Осы болжамды тексеру үшін 50 және 70 жылдардағы БСО мәтіндерінде басқа сөз таптарына қарағанда жиі қолданылатын зат есім, етістік, сын есім және есімдіктер бойынша ең жиі кездесетін 20 сөзден іріктелді. Бұл сөздер кему жиілігіне қарай кестелерде реттелді.
Мысалы, зат есімдер бойынша 50 ж. БСО мәтіндерінде күн сөзінің реттік нөмірі 2 болса, 70 ж. БСО мәтіндерінде бұл сөздің жиілік бойынша реттік нөмірі 4. Демек, ранг айырмасы негізінде d² есептеледі. Сол сияқты ал етістігінің жиілік реті 50 ж. оқулықтарда 5, 70 ж. оқулықтарда 1, ал БӘ мәтіндерінде 4 болуы мүмкін.