Қаржылық жағдайды талдаудың әдістері мен ақпараттық қамсыздандыру
Қаржылық-экономикалық жағдайды талдау әдістері
Кәсіпорынның қаржылық-экономикалық жағдайын талдау негізгі көрсеткіштердің өзара байланысын құрылымдауға мүмкіндік беретін әдістер мен тәсілдер жиынтығы арқылы жүргізіледі. Бұл талдау есептілік деректерін түсіндіруге, өзгерістер бағытын көруге және басқарушылық шешімдер үшін негіз қалыптастыруға көмектеседі.
Абсолюттік көрсеткіштерді талдау
Бухгалтерлік есептілікте берілген мәліметтерді танып-білу арқылы кәсіпорын мүлкінің құрамы, қаржылық салымдардың құрылымы, меншікті капиталдың қалыптасу көздері, қарыз қаражаттарының көлемі, өткізуден түскен түсім және пайда мөлшері анықталады.
Көлденең (уақыттық) талдау
Есеп берудің әрбір бабын өткен кезеңмен салыстыру арқылы баланс баптары мен топтарының өзгеру бағыты айқындалып, базистік өсу қарқындарын есептеуге мүмкіндік туады.
Тік (құрылымдық) талдау
Қорытынды қаржылық көрсеткіштер құрылымы анықталады: есеп берудегі әрбір баптың жалпы нәтижелік көрсеткіштегі үлес салмағы есептеледі.
Трендтік (динамикалық) талдау
Бірнеше жыл деректерін салыстыру арқылы тренд анықталады. Тренд негізінде келешектік (болжамдық) талдау жүргізіледі.
Қаржылық коэффициенттер және олардың топтары
Қаржылық-экономикалық талдаудың басты әдістерінің бірі — қаржылық (аналитикалық) коэффициенттерді есептеу. Олар акционерлерге, менеджерлерге және талдаушыларға қажет, себебі есептің жеке баптары немесе есептіліктің әртүрлі нысандары арасындағы арақатынасты көрсетеді.
Өтімділік
Қысқа мерзімді міндеттемелерді өтеу қабілетін бағалау.
Төлемқабілеттілік
Міндеттемелерді уақытылы орындау мүмкіндігін сипаттау.
Қаржылық орнықтылық
Қаржыландыру көздерінің теңгерімін және тәуекел деңгейін бағалау.
Мүлік құрылымы
Активтердің құрамы мен өтімділік деңгейі бойынша құрылымын талдау.
Алдын ала бағалау үшін көрсеткіштер топтары кейде сапалық айырмашылықтары бар бірінші және екінші сыныптарға бөлінеді. Мұндай жіктеу көбіне талдау құралдарының жеткілікті деңгейде стандартталмағанымен түсіндіріледі.
Талдаудың ақпараттық базасы: есептілік және оның талаптары
Кәсіпорынның қаржылық-экономикалық жағдайын талдауда негізгі ақпараттық база ретінде бухгалтерлік есептілік қызмет етеді. Ұйымның есептілігі — өткен кезеңдегі қызмет нәтижелерін сипаттайтын және кәсіпорын жұмысының жағдайын көрсететін көрсеткіштер жүйесі.
Есептіліктің түрлері
Мәліметтердің сипатына қарай есептілік басқарушылық (ішкі) және қаржылық (сыртқы) болып бөлінеді. Есеп беруге ағымдағы есептің барлық түрлері енгізіледі, бұл кәсіпорын қызметінің әртүрлі қырларын көрсетуге мүмкіндік береді.
Негізгі талаптар
- Ақпараттың орынды болуы және дұрыстығы
- Есеп берудің мәнділігі (маңыздылығы)
Қаржылық бухгалтерлік есептіліктің құрамы
Талдау негізінен қаржылық бухгалтерлік есептілікке сүйенеді. Ол біртұтас құжаттар жиынтығынан тұрады:
- Бухгалтерлік баланс
- Пайда және зиян туралы есеп
- Капитал қозғалысы туралы есеп
- Ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есеп
- Бухгалтерлік балансқа түсіндірме (қосымша)
Жылдық қорытынды бойынша кәсіпорын қосымша ақпарат ретінде аудиторлық қорытындыны және қаржылық есептілікке ескертпелерді ұсына алады. Аудиторлар есептіліктің абсолют дәлдігін «растамайды»; олар есептің белгіленген ережелерге сәйкестігі туралы кәсіби пікір береді.
Маңызды шектеу: қаржылық есептілік өткен кезеңді көрсетеді. Сондықтан сыртқы талдаушылар кәсіпорынның ағымдағы жағдайын емес, сол кезеңдегі жағдайын бағалауға мәжбүр.
Сыртқы есептілік бойынша талдаудың классикалық сатылары
Кәсіпорын қызметі туралы экономикалық ақпарат көп және талдау тәсілдері әртүрлі. Дегенмен сыртқы қаржылық есептілік деректері бойынша талдаудың кең таралған классикалық алгоритмі төмендегі кезеңдерден тұрады.
-
1) Деректерді жинақтау және дұрыстығын бағалау
Қажетті уақыт кезеңіне сәйкес есептілік нысандарынан мәліметтерді іріктеу және типтік нысандарды талдауға ыңғайлы аналитикалық форматқа келтіру.
-
2) Есеп құрылымы мен көрсеткіштер өзгерісін сипаттау
Негізгі баптар бойынша динамиканы және құрылымдық жылжуларды түсіндіру.
-
3) Негізгі бағыттар бойынша көрсеткіштерді есептеу және топтау
Коэффициенттерді есептеп, мағынасына қарай топтарға біріктіру.
-
4) Көрсеткіштер топтарын нақтылау
Зерттелетін кезеңге сәйкес индикаторлар жиынтығын айқындау және қажет болған жағдайда түзету.
-
5) Өзара байланыстарды белгілеу
Негізгі көрсеткіштер мен түпкі нәтижелер арасындағы себеп-салдарлық байланыстарды негіздеу.
-
6) Қорытынды дайындау
Кәсіпорынның қаржылық-экономикалық жағдайы туралы жинақталған тұжырым жасау.
-
7) «Тар орындарды» анықтау және резервтерді іздестіру
Тиімсіз аймақтарды, тәуекелдерді және жақсарту резервтерін нақтылау.
-
8) Жақсарту бойынша ұсыныстар әзірлеу
Қаржылық көрсеткіштерді жақсартуға бағытталған нақты басқарушылық ұсыныстарды қалыптастыру.
Қаржылық талдау құрылымының негізгі блоктары
Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау құрылымы өзара байланысты бірнеше негізгі блок параметрлерін бағалаудан тұрады. Бұл блоктар ағымдағы экономикалық ахуалдың барынша дәл және салыстырмалы объективті көрінісін беретін көрсеткіштерді есептеуге және топтауға негіз болады.
1) Баланстың құрамы мен құрылымы
Активтер мен пассивтердің негізгі баптары, үлес салмақтары және өзгерістері.
2) Қаржылық орнықтылық
Меншікті және қарыз капитал арақатынасы, тәуекел және тәуелділік деңгейі.
3) Өтімділік пен төлемқабілеттілік
Қысқа және ұзақ мерзімді міндеттемелерді жабу мүмкіндігі.
4) Рентабельділік
Табыстылықтың деңгейі және ресурстарды пайдалану тиімділігі.
5) Іскерлік белсенділік
Айналымдылық, активтерді пайдалану қарқыны және операциялық тиімділік.
Қажетті мәліметтер жеткілікті болған жағдайда, қаржылық-экономикалық талдауды жүргізу күрделі емес: бастысы — деректерді дұрыс құрылымдау және көрсеткіштерді мағынасына сай түсіндіру.
Бухгалтерлік баланстың құрылымы мен динамикасын жалпы бағалау
Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау, әдетте, бухгалтерлік балансты және оның құрамын, құрылымын, динамикасын зерттеуден басталады. Бұл кезеңде баланстың негізгі тұжырымдамалары, мәні мен қызметтері, сондай-ақ баланстың құрылу логикасы қарастырылады.
Бухгалтерлік баланс деген не?
Бухгалтерлік баланс — белгілі бір уақыт сәтіндегі шаруашылық бірліктің қаржылық жағдайы туралы ақпарат: кәсіпорын мүлкінің (активтердің) құны және оларды қаржыландыру көздерінің (пассивтердің) құны көрсетіледі.
Нарықтық экономикадағы рөлі
Бухгалтерлік баланс — пайдаланушылар үшін негізгі ақпарат көздерінің бірі: мүліктік жағдайды бағалау, әл-ауқатты анықтау, міндеттемелерді орындау мүмкіндігін тексеру және соңғы қаржылық нәтижелерді түсіну.
Сыртқы белгісі
Баланс екі бөліктен (актив және пассив) тұрады және олардың теңдігі қағидасы сақталуы тиіс: активтер сомасы пассивтер сомасына тең.
Баланс негізіндегі негізгі тұжырымдамалар
Ақшалай өлшеу
Есеп беруде ақша түрінде өлшенетін ақпарат қана тіркеледі.
Жекеленген кәсіпорын
Ұйым қызметі заңды тұлға ретінде тіркелген сәттен бастап үздіксіз есепке алынады.
Әрекет етуші кәсіпорын
Кәсіпорын алдағы уақытта да қызметін жалғастырады деген жорамал қолданылады.
Құны бойынша есепке алу
Мүлік сатып алынған (төленген) құны бойынша есеп регистріне енгізіледі.
Екі жақты жазу (екіұдайлық есеп)
Барлық активтер иелер немесе кредиторлар тарапынан талап етілуі мүмкін, ал талаптардың жалпы сомасы активтер сомасынан арта алмайды. Бұл активтер мен пассивтердің теңдігін білдіреді.
Сонымен қатар мәнділік, сақтық, есеп ақпараттарының бейтараптығы сияқты қағидалар да маңызды.
Баланс қалай құрылады: активтерді орналастыру логикасы
Активтер деп әдетте ақша салынған мүлікті айтады. Актив баптары өтімділік дәрежесіне қарай орналастырылады, яғни активтің ақшаға қаншалықты тез айналатыны ескеріледі. Сондықтан баланс активінің бөлімдері, әдетте, өтімділіктің өсу тәртібімен құрылады.