БОСТАНДЫҚ ПЕН ҚҰҚЫҚ КЕПІЛІ
Бостандық пен құқық кепілі
Президент жанындағы Адам құқықтары жөніндегі комиссия — атына сай, адам құқықтары саласындағы алғашқы мамандандырылған ұлттық мекеме. Құрылған күнінен бері ол адам құқықтарын қолдау мен қорғаудың қоғамдық және мемлекеттік тетіктерін күшейтуге, осы саладағы мемлекеттік саясатты қалыптастыру мен әзірлеуге қатысуға, сондай-ақ адам құқықтарын қамтамасыз ету бағытындағы халықаралық ынтымақтастықты нығайтуға үлес қосып келеді.
Комиссия қызметі еліміздегі азаматтық қоғам институттарының қалыптасуы мен дамуына, адамның және азаматтың құқықтарының халықаралық стандарттарға сай қорғалуына, сондай-ақ жалпы адам құқықтары саласындағы мемлекеттік саясаттың орнығуына ықпал етті. Осы тақырыпты кеңірек ашу үшін Комиссия төрағасы Сағынбек Тұрсыновпен сұхбаттасып, бірқатар сауалға жауап алынды.
Еуропалық стандарттар және ұлттық ерекшелік
Сұрақ
Сіз тәуелсіздіктен кейінгі кезеңде Еуропада қызмет атқарған алғашқы елшілердің бірі болдыңыз. Еуропадағы адам құқықтарын қорғау стандарттары біздің мемлекетке қаншалықты сай келеді?
Жауап
Он екі жыл ішінде Еуроодақтың он екі елінде Төтенше және өкілетті елші болып қызмет атқардым, сондай-ақ жоғары деңгейдегі он екі сапарды ұйымдастыруға қатыстым. ЕҚЫҰ алаңында және БҰҰ-ның Венадағы штаб-пәтеріндегі халықаралық ұйымдарда еліміздің өкілі ретінде Еуропадағы адам құқықтарына қатысты ахуалды жүйелі түрде бақылап, терең таныстым.
Еуропа құрлығындағы ең көне өңірлік ұйым — Еуропа кеңесі. Оның мүшелері 1953 жылғы 3 қыркүйекте күшіне енген Адам құқықтары мен негізгі бостандықтарды қорғау туралы Еуропалық конвенцияны қабылдады. Конвенцияның құндылығы тек құқықтар мен бостандықтарды бекітуінде емес, оларды іске асыратын өміршең әрі дамушы тетіктерді қалыптастырғанында.
Адам құқықтарын қорғау саласындағы жалпыға бірдей мойындалған еуропалық стандарттар біз үшін де маңызды, өйткені Қазақстан ЕҚЫҰ-ның мүшесі. Комиссия жұмысына кейбір тетіктерді біртіндеп енгізіп келеміз. Дегенмен, ұлттық заңнама мен құқық қолдану тәжірибесінің ерекшеліктерін ескеруге тиіспіз.
Адам құқықтарының мәні және дипломатияның рөлі
Сұрақ
«Дипломатия — мүмкіндік өнері» деген тұжырым жиі айтылады. Адам құқықтарының мәнін қандай формуламен айқындауға болады және оларды қорғауда дипломатиялық өнер қалай көмектеседі?
Жауап
Қазіргі замандағы адам құқықтары — жалпыадамзаттық мәдениеттің қуатты бөлігі. Дипломатия мемлекетаралық қатынастарды қалыптастырумен қатар, адам құқықтары саласындағы халықаралық ынтымақтастықты дамыту мен нығайтуда да шешуші рөл атқарады. Қолданыстағы әмбебап және өңірлік халықаралық тетіктердің көпшілігі дәл осы дипломатиялық еңбектің нәтижесінде әзірленді.
Түйін
Адам құқықтары — ең жоғары құндылық. Оны құрметтеу, сақтау және қорғау — мемлекеттің тікелей міндеті.
Комиссияның миссиясы: мемлекеттік саясатқа жүйелі қолдау
Сұрақ
Осы қағидатты іске асыруда сіз басқаратын Комиссияның рөлі қандай?
Жауап
Негізгі міндет — Мемлекет басшысының адам құқықтары саласындағы саясатын іске асыруға жәрдемдесу. Әрбір адамның өз құқықтары мен бостандықтарын жүзеге асыруы мен қорғаудағы жеке белсенділігін төмендетпей, сонымен бірге қоғамдық және жеке мүдделердің қажетті теңгерімін қамтамасыз ететін алғышарттарды қалыптастыруда мемлекеттің айқындаушы рөлін мойындау қажет.
Президент жанындағы Комиссия осы мақсатпен құрылды. Оның қызметінің өзегінде Мемлекет басшысына оның маңызды конституциялық функциясын — адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарының кепілі болу міндетін — жедел әрі жүйелі түрде қолдау жатыр. Сондықтан азаматтық қоғам институттарының дамуына, құқықтардың халықаралық стандарттарға сай қорғалуына және мемлекеттік саясаттың орнығуына Комиссияның қосар үлесі елеулі.
Комиссия ма, омбудсмен бе?
Сұрақ
Азаматтарға өз құқықтарын қорғау үшін Адам құқықтары жөніндегі уәкілге (омбудсменге) жүгінген дұрыс па, әлде Комиссияға ма?
Жауап
Екі институттың функционалдық айырмашылығын ажырата білу маңызды. Қазақстанда жалпыға бірдей танылған Париж қағидаттарына сәйкес адам құқықтары жөніндегі ұлттық мекемелердің екі түрі жұмыс істейді: Президент жанындағы Адам құқықтары жөніндегі комиссия және Адам құқықтары жөніндегі уәкіл.
Комиссия
- Президентке, Үкіметке, Парламентке және мемлекеттік органдарға ұсынымдар мен баяндамалар береді.
- Президенттің құқықтар мен бостандықтардың кепілі ретіндегі қызметін қамтамасыз етуге көмектеседі.
- Мемлекет пен азаматтық қоғам арасындағы «көпір» болып, жүйелі бұзушылықтармен айналысады.
- Консультативтік және ағартушылық функция атқарады.
Омбудсмен
- Мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғалардың әрекетінен жапа шеккен жеке адамдардың бұзылған құқықтарын қорғайды.
- «Халықтық адвокат» рөлін атқарады.
- Негізгі тікелей міндеті — азаматтардың арыз-шағымдарын қарау.
Нақтылау
Сонда да адамдар Комиссияға көбірек шағымданатын сияқты. Бұл неліктен?
Жауап
Адамның және азаматтың құқықтары заңмен ғана шектелетінін ескеру қажет. Конституция әрбір адамға мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғаларға өтініш, арыз-шағым жолдау құқығын кепілдендіреді. Сондықтан Комиссияға келіп түскен өтініштерді қарау — біздің міндетіміз.
Өтініштерді қарау тәртібі
Жыл сайын Комиссия хатшылығына 1000-нан астам жазбаша шағым түседі. Арыздар Комиссияның ұсынымдары немесе қорытындылары қоса беріліп, мәні бойынша қарау үшін уәкілетті органдарға жіберіледі: прокуратураға, соттарға, орталық және жергілікті атқарушы органдарға.
Қазақстан азаматтары, шетел азаматтары, қандастар, азаматтығы жоқ адамдар және ұйымдар белгіленген тәртіппен Комиссияға шағымдана алады. Дегенмен, әкімшілік құқық бұзушылық, қылмыстық іс жүргізу және азаматтық іс жүргізу тәртібімен шешілетін мәселелер, негізінен, Комиссияның тікелей қарауына жатпайды.
Өткен жыл
49
шағым бақылауға алынды
Расталды
23
шағым бойынша бұзушылық дәлелденді және қалпына келтірілді
2007 I тоқсан
270+
өтініш келіп түсті
Мысал
Комиссияның тікелей араласуы нәтижесінде Астанада көпбалалы, мүгедектігі бар әке (Т.) жер телімі мен тұрғын үйін «Мүлікті жария етуге байланысты рақымшылық жасау туралы» Заң талаптарына сәйкес заңдастыра алмай жүрген мәселесінде құқығын қалпына келтіре алды.
ҮЕҰ-мен әріптестік: құқық қорғаудағы бірлескен жұмыс
Сұрақ
Адамдардың үкіметтік емес ұйымдардан қорғаныш іздейтіні белгілі. Комиссия үкіметтік емес құқық қорғау ұйымдарымен өзара байланыс орната ма?
Жауап
Комиссия үкіметтік емес ұйымдарды тең дәрежедегі әріптес ретінде таниды. Президент Жарлығымен бекітілген «Қазақстан Республикасында азаматтық қоғамды дамытудың 2006–2011 жылдарға арналған тұжырымдамасы» Комиссияның күнделікті қызметінде кеңінен қолданылады. ҮЕҰ-мен ынтымақтастықты одан әрі жандандыруды көздеп отырмыз.
Ынтымақтастықтың кең тараған форматтары: конференциялар, дөңгелек үстелдер, семинар-тренингтер, отырыстар өткізу; тергеу изоляторлары мен түзеу мекемелеріне, құрылыс нысандарына және әлеуметтік саланың басқа да мекемелеріне бірлесіп бару. Комиссия өкілдері ҮЕҰ ұйымдастыратын іс-шараларға әдістемелік және ақпараттық қолдау көрсетіп, белсенді қатысады.
Екіжақты тиімді келісімдер аясында үкіметтік емес құқық қорғау ұйымдарына келіп түсетін күрделі өтініштер бойынша өзара әрекет ету тәжірибесі де қолданылып келеді.
Қорытынды
Сұхбат мазмұны Комиссияның адам құқықтары саласындағы мемлекеттік саясатты қалыптастыруға қосатын үлесін, еуропалық стандарттарды ұлттық ерекшелікпен үйлестіру қажеттігін және Комиссия мен омбудсмен институттарының міндеттері бірін-бірі толықтыратынын айқын көрсетеді.