Кәсіпорын қызметі тиімділігін басқару мен жоспарлау

Бизнес-жоспар және қаржыны басқарудың қазіргі жүйесі

Реформалар жағдайында кәсіпорынға ұзақ мерзімді стратегияға сүйенетін қаржыны басқарудың заманауи жүйесі қажет. Мұндай стратегияның өзегі — бизнес-жоспар. Онда кәсіпорынның жуық және ұзақ мерзімді келешекте жүзеге асыруды жоспарлайтын қызмет түрлері көрсетіледі және кәсіпорын әсер ете алмайтын сыртқы факторлардың ықпалы міндетті түрде ескеріледі.

Негізгі ой

Бизнес-жоспар — тек ниет емес, сыртқы орта тәуекелдерін ескеретін, мақсаттар мен көрсеткіштерге негізделген басқарушылық құжат.

Бизнес-жоспардың құрылымы

Бизнес-жоспар бірнеше өзара байланысты бөлімдерден тұруы тиіс. Ол кәсіпорынның қаржылық-экономикалық жағдайын сипаттайтын негізгі көрсеткіштерді, мақсаттары мен даму басымдықтарын, сондай-ақ құқықтық және нарықтық мүмкіндіктерін жүйелі түрде қамтиды.

Қаржылық-экономикалық бөлім

Негізгі қаржылық және экономикалық көрсеткіштер
Қаржылық ресурстарды басқару үшін бастапқы база

Мақсаттар мен мүмкіндіктер

Кәсіпорын мақсаттары және дамудың бағыттары
Патенттік құқық, экспорт көрсеткіштері және әлеует
Өнімнің тұтынушылық қасиеттерін жетілдіру, ассортимент

Нарық, бәсеке және маркетинг

Бизнес-жоспардың маңызды бөлігі — өнім өткізу нарығын сипаттау. Бұл бөлім нарықтық зерттеуге сүйеніп, тұтынушыларды, сұраныс деңгейін, тұтынушылық ынталандыруды және кәсіпорынның нарықтағы позициясын талдауды қамтиды.

Бәсекелестерді талдау

Бәсекелестердің қызметін зерттеу, олардың өнімін бағалау және салыстырмалы талдау жүргізу қажет. Бұл кәсіпорынның артықшылықтары мен әлсіз тұстарын нақтылауға мүмкіндік береді.

Тауар саясаты

Өнім желісін дамыту, сапа мен құндылық ұсынысын нақтылау.

Баға саясаты

Нарыққа сай баға моделі, маржа және бәсекелік позиция.

Ынталандыру

Сұранысты қалыптастыру және өткізуді ынталандыру тетіктері.

Маркетингтік зерттеулер нәтижесінде 1 жылдан 5 жылға дейінгі мерзімге маркетинг стратегиясы анықталады.

Өндірістік-технологиялық және инновациялық саясат

Өндіріс пен инновацияны сипаттайтын бөлім кәсіпорынның операциялық әлеуетін көрсетеді және технологиялық деңгейдің қазіргі заман талаптарына сәйкестігін дәлелдеуі тиіс.

Қамтылатын ақпарат

Кәсіпорынның орналасқан жері
Өндірістік қуаттылық
Ұзақ мерзімді активтер
Технологиялық деңгей және оның өзектілігі
Өндірістік процесті бақылау және сапа кепілдігі
Өндірістік кооперация және материалдық қамтамасыз ету
Қоршаған ортаны қорғау
Өндіріс саласындағы мемлекеттік және құқықтық реттеу

Ұйымдық құрылым және кадрлық саясат

Бизнес-жоспардың құрамдас бөлігі — кадрлық саясат пен қызметкерлерді басқару. Кәсіпорынның ұйымдық құрылымы оның алдында тұрған міндеттер мен мақсаттарға сәйкес болуы керек.

Тәуекелдер және сақтандыру

Нарықтық экономика жағдайында кәсіпорын қызметі басқарушылық шешімдермен байланысты тәуекелдерге ұшырайды. Кәсіпорын қызметіндегі мәселелер жұмысшыларға, акционерлерге, инвесторларға және тұтынушыларға әсер ететіндіктен, ықтимал тәуекелдерді жүйелі талдау қажет.

Тәуекелді талдау нені қамтиды

Тәуекел мәні және оның пайда болу себептері
Тәуекел факторлары
Өтемдеу және тәуекелді азайту әдістері

Сақтандыру практикасы

Тәуекелдерді сақтандыру көбіне сақтандыру келісімшарттары арқылы іске асады: мүлікті сақтандыру, көлік құралдарын сақтандыру, несиелерді сақтандыру және басқа да түрлері.

Қаржылық жоспарлау және ақша ағымын болжау

Қаржылық-экономикалық жағдайды талдау және қабылданған бизнес-жоспар негізінде қаржылық ресурстарды басқару шешімдері әзірленеді. Қаржылық жоспарлауды пайда немесе зиян болжамынан бастаған дұрыс: сатылым көлемі бойынша болжам материалдық және еңбек ресурстарына қажеттілікті есептеуге, шығындарды анықтауға мүмкіндік береді.

Қолма-қол қаражат қозғалысы болжамы

Ақша ағымын болжау қажет, өйткені пайда (немесе зиян) болжамында төлемдердің нақты жүзеге асу тәртібі толық көрінбеуі мүмкін. Болжам келесілерді қамтиды:

Қаражаттардың құйылуы
Қаражаттардың ағылуы
Таза ақша ағыны
Банк шотының бастапқы және соңғы сальдосы

Төлем қабілеттілігін қамтамасыз ету үшін кәсіпорынның қаржылық жағдайы, қаржылық тұрақтылығы және орнықтылығы есептеледі.

Іскерлік белсенділік көрсеткіштері

Іскерлік белсенділікті сапалық және сандық критерийлер жүйесі ретінде қарастыруға болады. Сапалық критерийлерге өткізу нарығының кеңдігі, кәсіпорынның іскерлік беделі, бәсекеге қабілеттілік, тұрақты жеткізушілер мен тұтынушылардың болуы жатады. Мұндай формальды емес көрсеткіштерді басқа кәсіпорындармен салыстыру орынды.

Сандық критерийлер және «алтын ереже»

Сандық критерийлер абсолюттік және салыстырмалы көрсеткіштер арқылы анықталады. Абсолюттік көрсеткіштерге өнімді өткізу көлемі, пайда және авансталған капитал көлемі жатады. Осы көрсеткіштердің динамикасын салыстырмалы түрде есептеу ұсынылады.

Тиімді арақатынас

ТП > ТВ > ТАК > 100%

ТП — пайданың өзгеру қарқыны
ТВ — өнімді өткізуден түскен түсімнің өзгеру қарқыны
ТАК — кәсіпорын активтерінің өзгеру қарқыны

Бұл арақатынас «кәсіпорын экономикасының алтын ережесі» деп аталады: пайда өсімі активтер мен өткізу көлеміне қарағанда жоғары қарқынмен өсуі тиіс. Бұл шығындар мен айналымның төмендеуі және ресурстарды тиімді қолдану қажеттігін білдіреді.

Алайда тұрақты табысты кәсіпорындарда да бұл арақатынастан уақытша ауытқулар болуы мүмкін. Оның себептері: ірі инвестициялар, жаңа технологияларды меңгеру, басқару мен өндіріс құрылымын қайта ұйымдастыру, модернизация және қайта құру. Мұндай қадамдар көбіне сыртқы орта ықпалымен туындайды және болашақта табыс әкелетін қаржылық салымдарды талап етеді.

Есептік база ерекшелігі

Іскерлік белсенділік көрсеткіштері, әдетте, бухгалтерлік (қаржылық) есептілік деректеріне сүйенеді. Бұл есептеулер кәсіпорынның қаржылық жағдайындағы өзгерістерді бақылауға мүмкіндік береді. Түсім мен пайда есепті кезең бойынша жинақталған түрде берілсе, баланс көрсеткіштері кезең басы мен соңына қатысты «бір сәттік» сипатта болады. Сондықтан коэффициенттерді есептегенде баланс баптарының орташа мәндері қолданылуы мүмкін.

Рентабельділік: өндіріс тиімділігінің өзекті өлшемі

Рентабельділік — өндіріс процесінде қаражаттарды қолдану дәрежесін, шығындардың қайтарымын және өнімді өткізу тиімділігін сипаттайтын негізгі құндық-сапалық көрсеткіштердің бірі. Егер іскерлік белсенділік қаржылық тұрғыда ресурстар айналымының жылдамдығымен көрінсе, рентабельділік кәсіпорын қызметінің пайдалылық деңгейін көрсетеді.

Рентабельділік көрсеткіштеріне әсер ететін факторлар

Тарихи аспект

Рентабельділік көрсеткіштері есепті кезең нәтижесін көрсетеді. Кәсіпорында ірі инвестициялар мен шығындарды талап ететін өзгерістер болуы мүмкін, ал пайда шамасы баға деңгейіне, өндіріс көлеміне және өткен кезең нәтижелеріне тәуелді.

Қызмет өрісі және тәуекел

Негізгі критерий — тәуекел деңгейі. Жоғары пайда мүмкіндігі көбіне нарық тұрақсыздығы және жоғары тәуекелмен қатар жүруі ықтимал.

Рентабельділік көрсеткіштерінің топтары

1 Өнімнің табыстылығы көрсеткіштері (түсім және өндіріс шығындары негізінде есептеледі).
2 Кәсіпорын мүлкінің табыстылығы көрсеткіштері (мүлік шамасының өзгерісіне тәуелді).
3 Қолданылатын (инвестицияланатын) капитал табыстылығы көрсеткіштері.

Рентабельділікті есептеу көбіне орташа жылдық шамаларды қолдануды талап етеді, өйткені пайда жыл басынан бастап жинақталып есептеледі, ал бөлгіш ретінде алынатын капитал немесе активтер кезең ішінде өзгеруі мүмкін.

Өнім рентабельділігіне қатысты негізгі көрсеткіштер

Өткізуден түскен пайда / өткізуден түскен түсім (ҚҚС-сыз) — барлық өткізілген өнім рентабельділігі.
Баланстық пайда / өткізуден түскен түсім (ҚҚС-сыз) — жалпы рентабельділік.
Таза пайда / өткізуден түскен түсім (ҚҚС-сыз) — сату рентабельділігі (таза пайда бойынша).

Өтімділік және төлемқабілеттілік

Жаппай төлем қабілетсіздік және көптеген кәсіпорындарға банкроттық рәсімдер қолданылатын жағдайда қаржылық-экономикалық жағдайды объективті әрі дәл бағалау ерекше маңызды. Мұндай бағалаудың негізгі критерийлері — төлемқабілеттілік көрсеткіштері және кәсіпорынның өтімділік дәрежесі.

Негізгі ұғымдар

Төлемқабілеттілік: Ақша сипатындағы сауда, несиелік және басқа операциялардан туындайтын төлем міндеттемелерін уақтылы және толық орындау мүмкіндігі.
Өтімділік: Кәсіпорынның кез келген уақытта қажетті шығындарды жүзеге асыру қабілеті. Өтімді қаражаттарға қолма-қол ақша, банк шоттарындағы ақша және айналым активтерінің тез өтетін элементтері жатады.

Өтімділік пен төлемқабілеттілік тең ұғымдар емес, бірақ тәжірибеде өзара тығыз байланысты: өтімділік көбіне қарыз міндеттемелері бойынша төлем қабілеттілікті көрсетеді.

Банкроттық тәуекелі

Кредиторлар мен бюджет алдындағы міндеттемелерді өтеуге қабілетсіздік банкроттыққа әкелуі мүмкін. Кәсіпорынды банкрот деп танудың негізі тек бюджет алдындағы міндеттемелерді бірнеше ай орындамау емес, сондай-ақ қаржылық және мүліктік талаптары бар жеке және заңды тұлғалар алдындағы міндеттемелерді орындай алмау да болуы ықтимал.

Бағалау тәсілдері

Баланстағы активтер мен пассивтер құрылымының өзгерісін талдау
Өтімділік коэффициенттерін есептеу
Есепті кезеңдегі ақша қаражаттары қозғалысын талдау

Баланс өтімділігін бағалау: активтер мен пассивтерді топтастыру

Баланс өтімділігін бағалаудағы негізгі міндет — активтерді ақша нысанына айналдыру мерзімі мен міндеттемелерді өтеу мерзімінің сәйкестігін анықтау. Ол үшін баланс активі мен пассиві өтімділік дәрежесі және төлеу мерзімі бойынша топтастырылады.

Активтер топтары (өтімділік кемуі бойынша)

A1 — ең өтімді активтер

Ақша қаражаттары және қысқа мерзімді қаржылық салымдар.

A2 — тез өткізілетін активтер

Дебиторлық берешек және басқа да активтер.

A3 — баяу өткізілетін активтер

Айналым активтері және ұзақ мерзімді қаржылық салымдар.

A4 — қиын өткізілетін активтер

Айналымнан тыс активтер.

Пассивтер топтары (өтеу мерзімі бойынша)

P1 — ең қысқа мерзімді міндеттемелер

Кредиторлық берешек және өзге қысқа мерзімді пассивтер.

P2 — қысқа мерзімді пассивтер

Қарыз қаражаттары.

P3 — ұзақ мерзімді пассивтер

Ұзақ мерзімді несиелер және қарыз қаражаттары.

P4 — тұрақты пассивтер

Капитал және резервтер.

Салыстыру қағидасы

Баланс өтімділігін анықтауда активтер мен пассивтер топтары өзара салыстырылады: активтердің ақшаға айналу мүмкіндігі міндеттемелерді өтеу мерзімімен сәйкес келуі керек.